Аудиозапись и текст олонхо из книги

КҮН CҮӨНЭ ДЬӨҺӨГӨЙ ОҔОННЬОРДООХ ЭМЭЭХСИН,
УЛУУ ТУРАҔАС АТТААХ ОМУННААЙЫ БУХАТЫЫР

Пожалуйста, установите Flash Player



Магнитофонная лента №1, сторона А (трек 1)
1. Илин халлааны иҥнэри баттаан,
Һоҕуруу халлааны тосту нуоҕаччы үктээн,
Арҕаа халлааҥҥа аҥардастыы аатыран,
Хотугу халлааны хотооччу үктээн,
Халлаан ньуура хатат ньуурун һаҕа
Хатыллан эриллэн үөскээтэҕиттэн,
Һир ньуура һөрүү тэллэх һаҕа
Һиксиллэн–мэллиллэн үөскээтэҕиттэн [… үөскээтэҕиттэн]
Орто дойду одьуун ньуурун,
Киргис киинин дьулай быарын хаба ортотугар
Дайды тахсан наһылайан,
Һир тахсан һириэдийэн,
Олох үөскээн-үөдүйэн олорбут.
2. Күрүөлээҕи күөдьүппүт,
Хаһаалааҕы хаҥаппыт
Күн Сүөнэ Дьэһэҕэй оҕонньордоох эмээхсин [олорб...] олороллор. Биир уол оҕолоохтор, биир кыыстаахтар.
3. Ахса биллибэт аҕыс уон <...>
Ахса биллибэт аҕыс уон атыыр үөр һылгылаахтар,
Һууммата биллибэт тоҕус уон хотон үөр ынахтаахтар,
Хонууннан кэмнэммэт
Хойуу иэһэҕэй түүлээх хороҕор муостаахтаахтар,
Сыһыынан кэмнэмм[и]т сыпсай [сиэллээхтэр] сиэллээх-тээхтэр.
4. Уоллара буоллаҕына, тура-тура утуйа һытар идэлээх эбит. Кыыстара буоллаҕына, кыра ньамчы кыыс оҕо, чуулааҥҥа кыһыл көмүс дьүһүлгэлээх. Кинилэр дьиэлэрин ойоҕоһо һыбыы анньыллан тутуллубут, ол чуулааҥҥа олорор.
Былыт күҥҥэ быкпатах,
Халлаан күнү харахтаабатах,
Күннээххэ көстүбэтэх
Кыра кыыс оҕо.
5. Онтон да тиҥ-тиҥинээн, таҥ-таҥынаан олорбуттар. Туох дааны, туох даҕаны
Үрдүлэринэн түрк кынаттаах
«Түрк» гына көтөн тахсыбат эбит,
Анныларынан баҕа даҕаны
Һиирэ атырбастаан ааспат эбит.
Ту-уох да һуох. Эһиллиэтэ һуох, ээт лыҥкы, үчүгэй баҕайытык олороллор.
6. Уоллара биир һассыарда
Халлаан сырдыыта
Хабаҕа хайдаары,
Халлаан өтөрүк-бөтөрүк буолуута
Үрбэтэ тэстээри
Ийэлээх аҕатын иннинэ таһырдьа ыстаммыт. Урут буоллаҕына кини кэннэки турар кэмэдьилээх.
7. Таһырдьа [ыстанан] ыстаммыта –
Бастакы һэргэтигэр
Баһыгар мандардаах,
Кутуругар хоболоох,
Кэрдиистээх кэтэхтээх
Кылаҕыр маҕан халлаан
Аалыска мохсоҕол кыыла кэлэн,
{Бээһэ кини ый арылыас хонугун тохору утуйбут. Ол тохору олорбут, ол тохору кэккэйэ титирээбит}
Үөһээ һэҥийэтэ аллараатыгар ыпсыбат буолбут,
Аллараа һэҥийэтэ үөһээ томтоҕоругар ыпсыбат буолан,
Дьэ, титирээн илигирии олорор.
8. Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн сэһэргии олорор:
(Ноо!)
9. – Субу-у-у!
Орто халлаан уола
Улуу тураҕас аттаах
Омуннаайы Бухатыыр!
10. Миэн киһиэ кэстиэ кэллим саҥараары,
Кэрэхсии истэн сэргэҕэлии турууй,
Икки алаҕар хараххынан сиилэ-көрө бүдүүлүү турууй,
<….> быһаҕаһын саҕа <….>
Ала далбыр көхсүгэр
Таба түһэрэн тайаллыы,
Билэ билгэлии турууй,
Отут муунта буолар болуо хатаа сүрэххэр
Булкуйбахтыы санаан мучулана турууй!
11. Мантан тус илин халлаан илгиэнэлээх эҥэрин иҥнэриэх ата- маан үөскээн-үөдүйэн олорор.
Эбириэс Тойон, Эбириэс Хатын диэн олор бааллар. Олор этэллэр:
12. «Арҕаа халлаан абааһытын атамаана,
Биллир этиҥнэр <…> хоҥоллойун хоссуна,
Биһиги биир кыыс оҕолоохпут,
Тоҕус уол тоҕоһо сууйара,
Аҕыс кыыспыт анна,
Онно кэлэн күтүөттээн сытар.
Биэрэр да буоллаххытына, биир ылыам,
Биэрбэт да буоллаххытына, биир ылыам», –
диэн кэлэн сытар эбээт.
13.Онно баран
Халҕарыйбат халыҥ халҕан,
Төлөрүйбэт суон сүлдьүгэс буолар үһүгүн.
14.Сүөһүгэ наада буоллаххына,
«Сүөһүнү биэриэхпит» дииллэр,
Үпкэ-аска наада буоллаххына,
«Үбү-аһы биэриэхпит» дииллэр,
Киһиэхэ наада буоллаххына,
«Киһини биэриэхпит» дииллэр.
Бараргын-барбаккын, туох дииргин этэ тардыаҥ үһү;
15. Миигиннэн этэн ыытар үһүгүн
Итэҕэллээх илльитинэн,
Суксумньулаах суорумньуннан,
Сатаан этэр сарыксытынан
Кэлбитим эбээт.
Туох диибин тиийэммиэн? Этэ оҕус. Бэйэм аатым Дьахтар Сарыксыта диэн буолабы-ыан! – диир.
16. Били уол буоллаҕына: «Мин киэһэлээх һассыарда кэрииммэр, ииктии-һаахтыы тахсарбын кэтии-маныы олороллор дуо? Эмиэ онно дьахтар-оҕо дьарааттаах буолуом дуо? Барбаппын. Сүөһүгэ наадам суох, таҥалыык көхсө наадам суох, дьахтарга да наадыйбаппын», – дии һанаан баран, ииктээбэккэ да, хайаабакка дааны дьиэтигэр эргичис гынан киирээри гинэр.
17. Аҥар атаҕын иһирдьэ угар,
Аҥар атаҕа таһырдьа турар:
18. – Ээ, барыам диэхпин, кирдик даҕаны,
Иэримэ дьиэм иччитэ,
Иитэр сүөһүм күрүөтүн,
Төрүүр оҕом уйатын
Түҥнэри оҥороору гинним, дьаһанаары гинним дуу?
Барыам! – диэн эргичис гына түстэ.
19. Били титирээбит көтөрө, нуучча кыыһын туруупкатын буруотун курдук, унаары-ыс гынан хаалбыт. Ханна да һуох. Онтон били уоллара дьиэҕэ көтөн түһэр.
20. Дьиэҕэ көтөн түһэн,
Ийэтин дьилбэҕэр мэйиитин уураа’һэр,
Аҕатын дьилбэҕэр атаҕын ууран кэбиһэр,
Атаҕын оллооннуу уурбут, кэтэх туттубут, ийэтин өрө көрөнкээспит. Эриэнинэн-илгэнэн эрэлики-бурулуку хараҕынан көрөн кээспит. Кыра оҕо курдук һананан хаалла.
21. Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн сэһэргии,
Уоһа чорбоҥнуу һытар:
22. – Буо-о!
Күөһэлитэн төрөппүөт
Көмүстээх дьилбэхтээх
Күбэй хатын ийэм эмээхси-ин!
Алтаннаах дьилбэхтээх
Аар тойон аҕам оҕонньор!
23.Истэн илкээрэ,
Көрө бүдүүлүө,
Таба таайа дьаллыктыы,
Билэ билгэлии олоруҥ эрэ-э!
24. Мин киһи киэһэлээх сарсыарда кэриимҥэ, ииктии-саахтыы тахсарбын кэтии-маныы олорон, халлаан аалыскай мохсоҕол кыыла кэлэн маннык диэн эттэ. Ону хайыыбыный? Этэн кулуҥ эрэ-э!
25. Мантан тус илин халлааҥҥыт илгиэҥэлээх эҥэрин иҥнэри баттаан олорор Эбириэс Баай Тойон, Эбириэс хатын
Тоҕус уолларын тоҕоһо сууйара,
Аҕыс кыыстарын анна
Биир кыыс оҕолоохтор үһү. Онно арҕаа халлаан аҥардас харахтааҕын атамаана тиийэн, күтүөттээн сытар үһү.
26. Ону
“Халбарыйбат халыҥ халҕан,
Төлөрүйбэт суон сүлльүгэс
Буоллуй, кэлэн буоллун” диэбиттэр. Онуоха барабын дуо? Барбаппын дуу?
27. Мин баттым кэннинэ
Аҕыс уон атыыр үөрэ сылгыбын
Адьырайдар аймыахтара суоҕа дуо?
Тоҕус уон хотон үөрэ ынахпын
Куорайдыахтара суоҕа дуо?
28.Ити миэн маанылаах балтыбын, оҕобун ылан уоран-талаан, [барыах] былльаан-талаан барыахтара суоҕа дуо? Ону этиҥ эрэ.
29. “Сүөһүгэ наада буоллаҕына,
Сүөһүнү биэриэхпит,
Үпкэ-аска наада буоллаҕына,
Үбү-аһы биэриэхпит,
Киһиэхэ наада буоллаҕына,
Киһини биэриэхпит” диэбиттэр үһүө.
30. Ол кыыстарын ыллахпына,
Миэн маҥаналаах дьиэм баһылыга буолуоҕа,
Иитэр сүөһүм күрүөтэ,
Иэримэ дьиэм ирчитэ,
Төрүүр оҕом уйата
Кини буолуохтаах эбээт! – диир.
31. Эмээхсин иҥиэт-иҥиэт гынан баран,
Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн сэһэргии олорор:
32. {Аҕата эмээхсиҥҥэ имнэнэн кэбиһэр:
«Ыалльан төрөппүт киһи эн эт», – диир}
33. – Субу-о!
Этиэххин эттиҥ,
Саҥарыаххын саҥардыҥ,
Сөпкө этэҕин.
Иэримэ дьиэҕин ирчилиир,
Иитэр сүөһүгүн күрүөлүүр,
Төрүүр оҕоҕун төлкөлүүр
Дьиэ кэргэниҥ буолар эбээт,
Бараргар [...бараргар] тиийэҕин [оттон биһиги]
{«Бар» диэтэ ити}
34. Оҕонньор һаҥарбата.
35. Хаҥас оһох төрдүнэн тахсан кэлэр ииннээх, иин курдук айах- таах эбит били кыыс. Онтон кыра ньамчы кыыс оҕо бу тахсан кэлэр. Аата, күлүгэ һуоҕун, аата, куччугуйун, ньараһынын-ньамчытын! Балта кэлэн, [хаҥас үгүөх ороҥҥо...] бастыҥ үгэх ороҥҥо кэлэн олордо.
36. Ол гынан баран,
Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн сэһэргии олорор:
37. – Субу-у-у!
Тойон ыбайым, туох-туох диигин? Кэргэн ыла бардым диигин дуу?
Туох диигин дуо?
38. Эн хайа күн бардыҥ да,
Арҕаа халлаан абааһытын атамаана
Арбаҥнаабытынан барыахтара,
Хоту халлаан хоҥоллуйун хорсуна
Хоммутунан барыахтара,
Бу субу турар үрүҥ күммүт үдүк-бадык буолуоҕа,
Хаарыан тыыммыт хараарыаҕа буолбат дуо?!
39. Хайыы бардыҥ, ыбаай? Кэнэҕэһин да
Дьахтар дьарҕаатааҕар элбэх,
Кыыс кыыкынайдааҕар элбэх.
40.Ону кэннэки тохтоон баран ылыаххыный! Илин улуустар Үрүҥ Айыы Тойонтон түүннэри-күнүстэри дьүккүрүнэн кэпсэтэ олороллор. Биһиги манна түүннэри-күнүстэри дьүккүрүнэн кэпсэтэрбит ханна баарый?
41. Куһаҕан ыт өлбүөтүн курдук, ийэлээх аҕаҥ өлөн сытыйан хаалыахтара. Сылгыгын сыһыы ыама, ынаххын буруо-тараа оҥоруохтара. Туоххар бардыҥ, нойо-он? Хара тыыным хараарыа.
42. Хаарыан тыыным хараарарын саҥана, бэйэм тыыммын көмүскэниэм даҕаны. Ол гынан баран элбэҕи, эгэлгэни кыайыам суоҕа буолбат дуо?
43. Мин
Уоһум уоһаҕа билигин да сууйулла илик,
Хараҕым хаана хастырыйа илик эбээт, ыбаай.
Ыый-ыыйбын, ууй-ууйбун! – диир.
44. Аҕата уоһа чорбоҥноон бу туран кэллэ:
45. – Ээ, хотуой, эн төрүөтөххүнэ үс дьүһүннээх кулун төрөөбүтэ эбээт! Эн ол курдук абааһы айаҕар эн ананыаҥ суоҕа. Биллибэт бэтэ бэлэһигэр эн бэлэм буолуоҥ суоҕа.
46. Бардын, бардын. Баҕар кэлиэ һуохтара. Ити уол һүүрбэ һэттэтэ буолла, үс тоҕус һыл буолла.
47. Ол тохору
Үрдүнэн түр кынаттаах “түрк” гына илик,
Аннынан баҕа бара илик,
48. Оттон эн эмиэ
Уоһуҥ уоһаҕа сууйуллуо,
Хараҕыҥ хаана хастырыйыаҕа.
49. Оччоҕо эн, үс дьүһүннээх кулун аттаах киһи, эн даҕаны тыыҥҥынкөмүскэниэҥ. Биһи тыыммытын, дууһабытын көмүскүөҥ буоллаҕа дии! Ыксааба, бүгүн билигин һуохтар – диир. – Һөдүөккэ билигин суох, убайыҥ бардын, – диэн тылынан этэ’эспит.
50. Уол ийэтин-аҕатын тылын иһиттим-истибэтим диэтэ да, таһыр-дьа халҕан тыаһа “эп” гынан хаалла. Уол эт тиэтэлинэн атын сыһыыттан тутан кэлэн, халлаан хаһыҥката ыҥыырын ыҥыырдыыр. Үөрбэ-дьүөрбэ оноҕунан тардыталаан кэбиһэр, һэниэлээх эрэбэдэйин аҕалан ат үрдүгэр аргыылыы быраҕар.
51. Бэйэтэ буоллаҕына,
Аҕыс ампаары арыйа һыддьан,
Тоҕус хоспоҕу хоруту көтө һылльан,
Төкүнүйэ һылльан таҥнар.
{[Туох] ... охсуһууга барбыт киһи курдук буолбакка, дьахтар ыла барбыт киһи курдук дарбынна}
Үүс тириитин үчүгэйдик үллүннэ,
Киис тириитин үчүгэйдик киэргэннэ.
Өҥөнөн көрө-көрө,
Һытан көрө-көрө,
Туран көрө-көрө,
52. Үстэ уларыттар таҥаһын эрэбэдэйгэ һиминнэ уонна били киһи ат үөһэ түстэ. Эппэкэ-тэппэкэ иһэҥэтиттэн тэбинэ түстэ. Тус илин диэки эргитэ тардан кэбистэ. Куо дьаллык кымньыытынан атын үстэ быһа биэрэн; тириитин быһа биэрэн бастакытын, онтон ортокутун этин быһа биэрэр, онтон үсүһүгэр уҥуоҕар тиийэ быһа биэрбитэ, ат буоллаҕына,
53. Кутуруга һубуллан,
Һиэлэ нэлэйэн,
Ыстаҥа да атара бара турда илин диэки.
54. Уол буоллаҕына,
Икки кулгааҕын тыаһа
Һарылыас кус кыйатын тыаһын курдук кыскыйар.
Ырбаахыта һытыа кыыл …
55. Күлбүтэ күлүм былыт көстөр,
Һаҥарбыта һаарык кыыл буолан һаалынна.
Дьэ, киирэн дойҕохтуу турда.
56. Барда. Оҕонньордоох эмээхсин уолларын атаара тахсан тура’аллылар. Кыыс тахсыбата. Кыыс һылардыа ...
57. Онтон биир эм|и|э һэттэ нэдиэлэ хонук утуйар идэлээхтэр һо- куоннай. Ол курдук утуйдахтара.
58. Онтон оҕонньор ол һассыарда {урут эмээхсин турар эбит}, оҕонньор ойон тура эккириэн таһырдьа ыстанар эмиэ {эмиэ ииктиэх наадатыгар, алыс өр утуйбут}.
59. Оо, дьиэни арыйбытыгар дуо!
Дьэ, тус арҕааттан тыстаах баттахтаах эһэ тириитин курдук даҥ хара былыт өрө үөрүкүйэн тахсыбыт.
Кыраамай кыыннаах быһаҕын һаҕа
Кырыа хаардар кыыдамнаабыттар,
Болчоҥнуур ойуун моойноох мэйиитин һаҕа
Буус толооннор таҥнары талбаатаабыттар;
60. Хатын дьахтар хаахтаабыта
Хаарга түспүтэ хаһыҥ-туман буолбут,
Тойон киһи һиллээбитэ
Һиргэ түспэт һиллиэ-боллоо буолбут,
Кыыс дьахтар кырыытынан туран кылыар-халаар халлаана буолбут,
Кинилэр утуйдахтарыттан халлаан куһа’ана кэлбит быһыылаах.
61. Бургунас ынах муоһа эрэ көстөр гына, һэттэ харыс хаар һириэдиччи түһэн кээспит. Хаар түһэн туналыппыт.
62. Оо, һылгы-ынах, кырдьаҕас!
Үөртэн ордук хара һылгылар
Өккөһө тоҥон тураллар,
Толугурдаах торбостор токуйа тоҥмуттар,
Таһаалаах балык курдук таккыйа тоҥмуттар.
63. Сыһыы диэки көрө түспүтүгэр, киэҥ сыһыы иһигэр биир даҕаны һылгы суох, биир да ынах һуох буолбут. Һылгы-ынах һэдибэ биллибэт буолан хаалбыт. Онтон көрө түспүтэ, илин тумул диэки, аннын диэки һүүрэ-эн эрэллэр бары. Хаар һаҕатыгар тиийэн эрэллэр, тымныыттан куотан. Биир да, биир да, биир да һүөһү һуох.
64. «Оо, һут да һут бөҕөтө буолаары гыммыт да. Аата, уолбут дьоло-һаргыта олорбут үһү да?! Бэҕэһээ, иллирээ күн кэлиэҕин бу! Бу биһи бу күтүөт бу кэллэҕэ. Били оҕобут этиитэ бу кэллэҕэ.
65. Кыыспытын, оҕобутун
Сиэри һэргэҥнээн,
Аһаары арбаҥнаан
Бу кэллэ быһыылаах булбат дуо?!» дии һаныыр оҕонньор.
66. Оҕонньор эт тиэтэлинэн дьиэҕэ көтөн түһэр.
67. – Дьэ, ол Үүйэ эмээхсин, эн этииҥ курдук буолбут:
Ириэнэх маһы үөн иҥиирин курдук һыыйылыннаран эрэр,
Хаппыт маһы хампырыта таһыйбыт [таһыйбыт],
Үөл маһы үлтүрүтэ таһыйбыт,
68. Тус арҕааттан тыстаах баттахтаах эһэ тириитин курдук даҥ хара былыт өрө үөрүкүйэн турар. Толоон буоллаҕына, омунугар быһытта-быһытта түһэн эрэр.
69. Кыраамай кыыннаах быһаҕын һаҕа
Кырыа хаардар кыыдаҥнаан эрэллэр,
Болчоҥнуур ойуун моойноох мэйиитин һаҕа
Буус толоннор таҥнары талбааттаан эрэллэр.
70. Аата, дьэ һүрдээх үлүгэр һиргэ түспэт, сиргэ-хаарга түспэт хаһыҥ-туман буолбут. Һэттэ харыс хаар һириэдиччи түһэн кээспит. Бургунас ынах муоһа эрэ көстөр буолбут, – дии-дии оҕонньор киирэн бөтүөхтүүр.
71. – Ээ, мин эппитим дин, оттон. Ол буолумуна, – диир онуоха кыыс.
72. Хаҥас оһох төрдүгэр баар буолан баран, һуох буолан хаалла. Ол гынан баран, быычыкыйаан, кыыстара уҥуоҕунан, ийэтин хонноҕун аннынан һылдьар. Һинньигэһэ һүрдээх, кыйбайан.
73. Онтон төһө-хачча буолуой? Таһырдьа, дьэ, харыатаабыт анньыы тыаһын курдук ат тыҥыраҕын тыаһа уотунан убайан кэллэ /күлэр/. Оттон ынараа баар таас түннүгүнэн оҕонньордоох эмээхсин иккиэн өндөйөн көрөллөр. Кэлэн һаһан аҕай туран көрөллөр.
74. Һүрдээх буурҕа! Дал айаҕар хаҥкылдьыйар хайылыардаах хара маҥаас ата кэлэн, тардыалаһар да тардыалаһар. Ата олоро түһэ-түһэ тардар, дал иһигэр олох киирбэт. Ата олоро тардар. Тарда һатаан-һа-таа’һэн баран: дал айаҕар, алларааҕытыгар алларааҥы үүт маҥан туох даҕаны быһа тардыбат, тосту көппөт, тимир [туох, туох] маҥаналардаах эбит. Эриһиинэ олбуор эбит. Ону ортотунан [тугун] хатыыһынан ылан, бөҕүлээн баайан кэбиһэр. «Олоро түһэ-түһэ быатын быһа тардан, аны миигиттэн куотан барыаҕа» диэн, тэһиининэн. Тэһиинин буоллаҕына, иилэ быраҕан кэбиһэр күрүөҕэ. Хатыһынан буоллаҕына, бөҕүлээн, аллараттан, ортотуттан ыга тардан баайан кэбиһэр. Дьэ, ат олоро түһэ-түһэ тардар да тардар, туран хаалар. Муннунан-айаҕынан кутаалаах уот өрө тамалыы турар, ата.
75. Тимир хоруоп тиэйиилээх,
Аҕыс атар тимир хачыын һыарҕалаах
Һөдүөкэ уола үс мас үс бэчээтинэй үрдүктээх олбуору үрдүнэн ойон иһиддьэ ыстанна. Иһиддьэ ыстанан, кинилэр дьиэлэрин айаҕар кэллэ.
76. Кинилэр дьиэлэрин айаҕар кэлэн тохтуу түһэн, тура түһэн баран, быычыкыйааннык туран баран,
Мас дьиэ маһа бытарыйыан тохору,
Эмэх дьиэ эмэҕэ үлтүрүйүөн тохору,
Хардаҕас дьиэ хардаҕаһа хайыттыан тохору,
Буор дьиэ буора бытарыйыан тохору
Харады хатааһыны кэлэн охсо-ор. Охсон лабыырдар. Онтон тохтуу түһэн баран эмиэ охсор, оннооҕор улаханнык охсор. Онтон эмиэ тох- тоон баран оннооҕор улаханнык охсор. Туох да һуох.
77. Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн һэһэргээн бөтүөхтүү турар [уол, ээй, уол буолуо дуо?]
Һүөдүөкэ уола:
78. – Алаатын алаата!
Күрүөлээҕи күөдьүппүөт,
Хаһаалааҕы хаҥҥаппыт
Сүөнэ Дьөһөгөй оҕонньордоох эмээхсин уоллара,
Улуу тураҕас аттардаах
Орто халлаан уола
Омуннаайы Бухатыыр,
79. Утуйа сытаҕын дуо? Уһугун, уһугун!
Уҥматах буоллаххына, уһугун эрэ,
Өлбөтөх буоллаххына, өндөй эрэ!
80. Күтүөт оҕо күөгэлдьийэн кэлэн аххан турабын.
Хайаан
Тэһиин тутан түһэрэргин,
Дьиэ аһан киллэрэргин,
Өйдөөбөххө-санаабахха
Утуйан уола сытаҕы-ын?! – диэн нэҥсэлийэ турар.
Нэҥсэлийэ турдаҕына, һуох киһи хайаан тахсыаҕай? Туох да һэдип биллибэт.
81. Онтон дьиэ ойоҕоһун көрө түспүтэ! «У-у, аҕыс өргөстөөх аламаҕай маҥан күнүм туллан түстэ дуу» диэн һанаабыта, кыыһ дьахтар киһи кылбааран тахсан, туора күрдьэҕинэн чуулаан айаҕын күрдьэн дойҕохтуур, һүрдээх эрийэлээн күртэ. Ийэлээх аҕатын дьиэтин айаҕын диэки кэлэн, кэлэн исиһэр кини диэки.
82. Дьэ-э, абааһы уола кэннинэн бэрдээҥкэ тэбиитэ һири ыстанна. Онтон иннинэн бэрдээҥкэ тэбиитэ һири ыстанна. Кыыс иннигэр кэлэн һуодах гына ыстанан, тура хорус гына түстэ. Ийэтин-аҕатын дьиэтин эмиэ ньылбы күрдьэн кээстэ. Бэйэтин дьиэтин эмиэ ньылбы күрдьэн кээстэ. Һэттэ харыс хаары ыра-ах күрдьэн илгиэлэтэлээн кэбистэ. Онтон кыыс иннигэр тиийэн турар, дьэ.
83. Уол оҕо, эр киһи бу кэллэҕэ. Кыыспыт тэҥнээх доҕоро бу кэлэн турар … Һэттэ бууттаах һилээхтэ бэргэһэтин төбөтүн оройугар һэлтэччи уурунан кээспит, һатаан ирдэбилэ иирэтин курдук тимир тэминьиэр баттаҕын үс тутум өрө хоппоччу тэбэ һылльар.
84. Ээ, онтон
Биэс бууттаах бэрэстээҥки үтүлүгү
Бэгэччэҕэр бэлтэччи анньынан кэбиспит,
Отут бууттаах дьоромой олооччуну
Һототугар дьороччу анньынан кээспит,
Һир аҥарын һиннэри һуруйар һэлиэччиктээх,
Халлаан аҥара хараҥардар халааттаах.
85. Кэлэн
[Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн һэһэргээн,
86. Ээ] Кинини көрө-көрө күлэн ырдьаҥнаан,
Һаҥараары ымаҥнаабытыгар,
Һэттэ илии хохтоох дьэбиннээх иэдэһэ
Тэриэлкэ тэриэҕэ дэлбэритэ ыстанна,
Тоҕус илии хохтоох ньуура
Хобордоох хоборун һаҕа хоҥнорута ыстанан түстүлэр.
87. [Дьэ, һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн һэһэргээн;
88. Күө...] Күөх һалбаныкы тыллаах
Һытыйбыт хаптанньа мэйиитин курдук,
Һатаан үүммэтэх, һатаан охсубатах Аарбыйа уус аарбыйатын курдук,
Онно-манна тимир тэминиэр тиистэрдээх,
Маннык диэн һаҥара турар:
89. – Алаатын алаата!
Күннээригим, көмүһүгүм, күөрэҕэйим,
Алтан түөстээх далбарыйым,
Көмүс түөстээх күөрэгэйим!
Эн истэ түһэн элкэрээхтии,
Көрө түһэн бүдүүлүрдии,
Таба таайа дьаллыктыы турууй, турууй, эн киһи.
90. Эн ааккын ааттаан,
Сураххын сураҕылаан,
Кэлэн турар киһибин,
Күтүр ыраах сирдэртэн күннүктэрдээн,
Алыс ыраах сирдэртэн аймаһыйан
Кэлэн аххан турабын.
91. Бу турар тэмиэн күнүҥ үтүөтэ,
Тэргэн ыйыҥ саҥата
Буспатах собо балык миинин курдук өлүксүйэн өлбөөдүйэн тиийэр аххан, күннээх-ыйдаах дайдыттан кэлэн турабын субу дуу?
92. Үүнэн турар уонча хайа салаалаах буукура күөх оту тимир доҕорум буолан, кинчийбэхтээн тиийэр аххан дойду, тус хоту үүнэн турар хатыҥ чараҥ мастарыгын тимир дэгиэ мас-от буолан кинчэйбэхтээн тиийэр аххан дойдутуттан кэлэн аҕай турабын.
93. Үстээххиттэн өлүүм этиҥ,
Биэстээххиттэн бэйэм киэним,
Алталааххыттан анаммытыҥ эбээт.
Туох дииргин сөбүлүүргүн, [сүөдүрг...] сүөдүргүүргүн этэ турууй.
94. Күтүр ыраах сирдэртэн эттээх аты мииннэммин, мин эмиэ сүөһүнү син эмиэ эймэнитэн кэлбитим. Сыаллаах аты мииннэммин субу ыраатан кэлбитим.
95. Кыптыый буутун туттаҕыттан
Кыһалҕаны билбэтэх [билбэтэх],
Кыргыһыыга мииннэр
Кырбый элэмэс аттаах
Кыыс Кындыарыкы Бухатыыр
Баар үһү диэн истэр этим.
Алталааххыттан анаммытым,
Уоннааххыттан дуруйбутум.
96. Оҥоһуллубутунан отут киһи орҕоохтуур хоппо-дьиппэ куорай далаан тарбахтарбар халыҥ баайгыт түөрт гиммит биирин түөрэхтээн хоҥнорон аҕалаҥҥын, мунньан-тараан уурахайдаа! Бэйэҥ дайдыҥ, тахсан наҥначчы таҥнаҥҥын, сир симэҕин курдук сиҥнэччи таҥнаҥҥын, оҥоһуллубутунан отут киһи олорбохтуур оҥоччотун саҕа, куорай далаан хоппо-дьиппэ ытыстарбар олорунан кулу-уо! – дии турар.
97. Били кыыс буоллаҕына,
Киил мас курдук кинэччи таттарда,
Хаппыт мас курдук ханаччы таттарда,
Оҕо санаата уурайда, уурайда.
98. Иэримэ дьиэни иччилиир,
Иитэр сүөһүнү күрүөлүүр
Диэн тылы илгэн кэбистэ,
Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн һэһэргии турар:
99. – Субуо-уо!
Түөрт харахтаах дьүгэ өлүү уола, хоту халлаан хоҥоллойо /сөтөллөр/, хоссуна, куба сылгылаах кыргыттара, куо чомчойдоон удаҕаттар ханна барбыттарын кэннинэ кэлэн [тура...] тураҕы-ыан?
100. Босуолгун болгуоттанан,
Ыккын сирдьиттэнэн,
Дьаабалгын арыалсыйданаҥҥын,
Төннө-бара, дьүгэлийэ туру-уой!
101. Мин курдук ат сылгы саҕа адаарыйа уойбут хатын дьахтарын харчаттан хайыта-тырыта тыытан сии үөрэммит
Дьиккэр өлүү уола буолаҕыҥ,
Дириҥ далай дьибилгэтэ буолаҕын!
Бу дойду
Тус суолун тураан соппууската,
Үөнүн-көйүүрүн аһылыга
Буолар ыйааххар-оҥоруугар кэлээрийэн кэлбит дьиккэр өлүү уола буолуоҥ эбээт!
102. Бу
Тэмиэн күнүм үтүөтүн,
Тэргэн ыйым саҥатын
Үөгүлүн-дьүөгүлүн,
Үдүгүн-бадыгын
Көрөр-билэр эрдэххинэ,
Кэлбит суолуҥ үлкээнин
Өйдүүр-саныыр эрдэххинэ,
Төннө дьүгэлийэ турууй,
Этиҥ-сииниҥ бүтүн эрдэҕинэ!
103. Оччо быдан ыраах сиртэн туоххар быралыйан кэлбит баҕайыгыный?! Өлөр төрүөт көрдьөөҥҥүн, түҥкэлийэн кэлбит дьүгэр өлүү уола буолуоҥ эбэ-эт! – диир.
104. – Һуу,
Чаарыастааҕар намньыа буолан баран,
Чаҕаа буолар эбиккин,
Мондотооҕор бохсуо буолан баран,
Бодооччу тыллаах буолар, буолаахайдыыр эбиккин.
105. Чыккыйыым, чыккыйбын даҕаны!
Кумпу-хампы тутаммын,
Хармааныкпар хааланаммын,
Сиэптэрикпэр симинэммин,
106. Илдьэхэйэ бараахтыам, – күлэн тоҕута ыстанар, илин-арҕаа таас һырайыттан һытар ынах ханнын һаҕа таастар тоҕута ыстанан түһүөхтэригэр дылы күлэн һатыратар.
107. Онтон кэлэн кумпу-хампы тутуом диэн, сүүрэн кэлэн кууһаары гыммытын, аһара көтөн биэрдэ, биэрдэ. Туора күрдьэҕинэн туох даҕаны быыспайа һуох кырбаабытынан барда. Кырбаан, ибили кырбаан күрдьэҕин букатын һуох гынаа’эстэ. Букатын һуох гына үлтү таһыйан кэбистэ.
108. Абааһы уола [тугун эрэ] тарбаҕын төбөтүн таарыйтаран быһыылаах, тымытта: «Чэ, охсуһан да кыайар инибин. Сиэн кэбиһиэм, сиэтэлээн кэбиһиэм барытын», – дии һаныы түстэ. [Куустуһа түст...] Кууһа түстэ, чинэрийэн тиийэн.
109. Кыыс буоллаҕына, уолугуттан харбаан баран, антах аспытыгар буоллаҕына, чинэрийэн тиийэн биир дал биир туспатын, күүллэ туспаны тоҕо көтөн таҕыстылар. Тоҕо көтөн туманнаан таҕыстылар, атын тоҕо көтөн, үлдьү ат үрдүнэн бардылар. Аты өлөрөн таҕыстылар. {Баайыллан турар ат, быатын быһа тардан барыаҕын быспат}. Хаба ортотунан быһа кэһэн, арҕаа диэки киирэн, дьэ, тэйиэкэлэһэ турдулар. Абааһы уола һоҕотох биир атахтаах һамаҕын туарайыгар, түөһүн тылыгар һоҕотох былаахсын биилээх. Ол иһин кини ыстаҥалыырыгармаастар. Арҕаа диэки, дьэ, ойуолаһа турдулар.
110. Чигди һаҕатыгар тиийдэ абааһы уола буоллаҕына, дэлби тымтан хаалла, икки хараҕын үүтэ көстүбэтэ.
Хатыҥ чараҥ маһы, дьэ, хампарыта таһый да таһый,
Үөл маһы үлтүрүтэ таһый да таһый буолла;
Кыыһы буоллаҕына, көрбөт, букатын охсубат кыыһы.
111. Кыыс буоллаҕына,
Һэттэ дьиэстэли дьиэрэһэ дьиэрэстээх,
Аҕыс ааһар былыт албаһа албаннаах,
Тоҕус доҕуурума үөрэҕэ үөрэхтээх;
Били кыыс буоллаҕына, чигди үрдүтүгэр тиийэн турар. Турбутугар буоллаҕына, кулгааҕын үүтүн устун биэрэн уҥаран баран илдьиэм диэн, кулгааҕын үүтүн устун биэрэр,
Биирдэ биэрбитэ – биир тутум үрдээтэ,
Иккитэ биэрбитэ – икки тутум үрдээтэ,
Үстэ биэрбитэ – үс тутум, үс тутум үрдээтэ.
Абааһы уолун кытта тэҥнэһэр дьахтар буола’аалла. Ону тэҥнээн һуон буолла, үрдүк буолла.
112. Дьэ, хаппыт мас, хамыс мас тахсыбытын абааһы уола бэйэтэ хампы үктүү һылльар, үөл да мас <...> тахсыбытын үнтү үктүү сылльар. Аан балаһа тыына аргыстаах уот буолан һирдьиттэнэр.
113. Дьэ, хабыс хараҥа буолар. Ыыс-быдаан иһигэр уол кыыһы кырбыыбын диэн хара тыаны кырбыы һылльар. Хара тыаны кырбаа да кырбаа буолла. Һытынньах маһы ибили кырбыыр. {Һытынньах мас диэн бөҕө. Бөҕө маһы кырбыыр. Һытынньаҥ диэн ууга илийбит наһаа букатын быстыбат баҕайы}. Ээ... Дьэ, һөдүөкэ уола икки хараҕын үүтэ, хараҕын үүтэ көстүбэт. Биир эрэ харахтаах, онтунан хара тыа маһын, кыыһы кырбыыбын диэн, маһы ибили кырбыыр, һытынньаҥ маһы ибили кырбыыр, һыгынаҕы ибили кырбыыр. Һири буоллаҕына, тоҥулаҕар диэри тобулута таһыйар. Дьэ, хас һыл дуу, хас ый дуу охсубутун билбэт.
114. Кыыс буоллаҕына, тумулга тахсан һынньанан олорор. Һынньана олоро-олоро, киирэн һөдүөкэни аҥардастыы кырбыыр. Ону кыыһы кырбаатым диэн, кыыс кырбаатаҕына маһы кырбаан иһэр.
115. Кыыс һэттэ дьиэстэли дьиэрэки дьиэрэстээх,
Аҕыс ааһар былыт албаһын албана албаннаах,
Тоҕус доҕуурума үөрэҕэ үөрэхтээх эбит,
Кубулҕатынан, кубулҕатынан куччаан һылльар эбит, билигин буоллаҕына, һөдүөкэ уолун буоллаҕына, көп тааһынан куотан таҕыста.
116. Һөдүөкэтэ буоллаҕына, аата Хардарыылаах Хардыылаах Хатат Уккулаат диэн этэ. Дьэ, охсуһар да охсуһар, охсуһар да охсуһар һүөдүөкэ. Онтон хас да ый-хонук ааста. Абааһы һирин айыы һирин икки ардыгар тиийдилэр холобурдаах.
117. Кыыс булла’ана, кэлэн буоллаҕына, туораттан һүүрэн кэлэн, кулгаах үүтүн устун чуҥурутар абааһы уолун. Абааһы уола үс хос мэйиититтэн икки мэйиитин быһа таһыйан ыытар. Икки мэйиитин быһа таһыйан ыыппыта, ортоку мэйиитэ туран хаалар. Ортоку мэйиитэ [туран, туран хаалан баран] хаалбытыгар, иккиһин кэлэн охсон быһа таһыйан ыытар эмиэ. Онуоха [ол гынан баран] һөдүөкэ уола охтор тыаһа этиҥ тыаһын курдук “тиҥ” гинэ түһэр. Һөдүөкэ уола өлөн түстэ.
118. Мэйиитэ һуох буоллаҕына, хантан һаҥарыаҕай? Аны ортоку мэйиитэ баттаҕа буоллаҕына, өрүүлээх эбит. Икки өттүнэн өрүүлээх баттахтаах эбит. Онон атахтанан баран, ортоку мэйиитэ киирэн һүүрэ-эн доодоруйда арҕаа диэки. Абааһы һирин айыы һирин экки ардыгар һугаһаабыттар этэ, бэйэтэ даҕаны. Аад айаҕын тиийэрин һаҕана, баары кыыс [һитэ көтөн, һитэ көтөн ылан, һыа кырбыыр һытыы дыркый быһаҕа һототун хоонньугар һылльарын, һиппэтэ] һытыы дыркый быһаҕынан быраҕан, үстэ һиллээн баран быраҕан ыытар:
119. – Мин
Киһи буолар кэскиллээх,
Һаха буолар һалалталаах,
Урааҥхай буолар оҥоруулаах буоллахпына,
Хараҕын тоҕо һүүрэн, кэтэҕин уолаҕайынан һуораххатын тобулу көтөн таҕыс, иннибэр кэлэн харыс курдук быһаҕым туруору һаайылла түс! – диэн баран быраҕан ыытар.
120. Быраҕан ыыппыта, абааһы уолун баттахтаах [баттахтаах туга...] мэйиитэ һүүрэн доодоруйан иһэн, [иһэн туохха...] кыырга киири-иэх-кииримиэх буолан иһэн, хайа ыстанан түстэ.
121. Хайа ыстанан тоҕо баран түспүтүгэр, быһаҕа аллараа дайдыга киирдэ быһыылаах. Онтон таҕыста. Төбөтө хааннаах, убун төрдө хааннаах. [Кэлэн...] Убунан кэлэн ытыһыгар һаайылла түстэ. Һаайылла түстэ, харбаан ылла.
122. Онтон били киһи, били кыыс баар буолан,
«Һөө,
Өлбүтэ өлүгэ һуох буоллун,
Уоттаммыта харыата һуох буоллун» дии һанаан баран, абааһы һирин кырыытыгар кэлэ сылльар эбит.
123. Тимир хахыйах тииттэр үүнэн турар һирдэригэр кэлбит, айыы һирин абааһы һирин экки ардыгар.
Һэттэ тимир хахыйах тиити тиһэ тардан ылан,
Отут тимир хахыйах тиити олгуйа тардан ылан,
Тоҕус тимир хахыйах тиити туура тардан,
Булгу-халгы үктээн,
{Һүгэ-быһах көрдьөппөт}. [Үктээн...] кутаалаах кулун отууну, босхо тумул һаҕа уоту оттон баран, убатан бырылатар. Убатан бырылаппыта.
124. Күлүн буоллаҕына, байҕалга күрдьэн бааҕынатан киллэрэр. Күрдьэн бааҕынатан киллэрэн, булаан-булаан, булаан-булаан кэбиһэр. Булаан-булаан кэбистэ.
125. Мэйиитин уҥуоҕун кытта харбыыр. {Ол аллараа өттүгэр түстэҕинэ, ону тириэриэхтээхтэр. Ону түһүбүнэ хаалла. Ол абааһы аартыгынан аллараа түстэҕинэ, мэйиитин уҥуоҕун бэйэтинээҕэр ордук гына тириэриэхтээхтэр этэ. Онно хаалан хаалла. Ону ол баттаҕыттан иилиллэн кэллэ быһаҕын төбөтүгэр}. Уонна ону барытын уоттаан кэбистэ.
126. Ол тыаһы ийэлээх аҕата иһиттэ. Ийэлээх аҕата өлөөрү олороллор бу дайдыга, кыыспыт өллө диэн.
127. {Айыы һирин абааһы һирин икки эрдигэр охсуһар тыастара иһиллибэт. Абааһы уолун бэйэтэ хаамар тыаһа иһиллибэт. Мээнэ тиҥ-таҥ гына түһэр ол}.
128. Дьэ, онтон кыыс буоллаҕына,
Утаппыта обун,
Харгыйбыта хабыан буолбут.
129. Дьэ, дьиэтигэр кэлэр. Дьиэтигэр [кэлэн...] кэлбитэ, дал айаҕар баары ата һоол курдук өлөн баран, уҥуоҕа дуу, абааһыта дуу һытар. Аҕата һугаһаабат эбит.
130. {Ону булла’ана, күтүр өстөөх һыарҕалары, һыарҕалаах тимир хоруоп тиэйиилээх тимир нахаатта һыарҕа... аҕыс атахтаах тимир на- хаатта һыарҕа}. Ону кэлэн |кыыс|
Һэттэ мэйиитин тиһэ тардан,
Отут мэйиитин олгуйа тардан,
Тоҕус мэйиитин туура тардан
ылан баран, һыарҕаны аҕалан онно быраҕар.
131. Онтон аты икки кэлин атаҕыттан һаҕастыыр. Ата хаппыт, һылбыт хас да һыл буолта биллибэт, хатан хаалбыт.
132. Хатан хаалбыт ат һототуттан хасты тардан иһэн көрө түспүтэ, уҥа кулгааҕар туох эрэ килбэҥниир, кулгааҕын иһигэр. Ону кыыс кулгааҕын иһин кэлэн өҥөйөн көрөр. Бытыылка һылльар.
133. Бытыылканы ньылбы тардан ылар. Чэгиэн уулаах тобус-толору. Ол уутуттан һөмүйэтигэр биһэн ылан амсайан көрөр. Һөмүйэтэ көмүс һөмүйэ буолан бэчэрэн таҕыста. Онтон амсайан көрбүтүгэр, уу-у, иҥиирин тыаһа тип-чииччигинэс буолла. Били кыыс эмиэ
Үс тутум үрдүөтэ,
Үс тутум һоноото.
Дьэ, дьахтар, хатын дьахтар киһи, дьэ, буолла – бу!
|Кыыс|:
– Улаатарым муҥура, дьэ, бүгүн туолла!
Били кыыс буоллаҕына, бытыылкалаах ууну һиэбигэр уктан кэбиһэр.
134. Онтон хаҥас кулгааҕын көрө түспүтүгэр, туох эрэ хараара һылльар ат кулгааҕын иһигэр. Көрө түспүтэ, түөрт кырыылаах ньэҥкир хара эстирик таас сылльар.
Бу муода бэйэлээх кырыылаах иттэлээх таас сылльарын [хайыы...] били кыыс эмиэ һиэбигэр уктаа’һэр.
135. Бу дайыттан кини, хата, барыыстанна уонна атын уоттаан кэбиһэр, атын уҥуоҕун. Уҥуоҕа хаалбыт, этэ бүппүт. Дал айаҕар һытан хаккайа хатан һытар эбит. Онтон уоттаан кэбистэ.
136. Утаппыта обун,
Харгыйбыта халыан.
Баары бытыылкалаах уутуттан иһигэр иһэн, таһыгар ымынахтаммыта,
утаппыта да һуох, харгыйбыта да һуох булан хаалла.
Ол гынан ол
Үс тутум үрдүүр,
Үс тутум һонуур.
Дьөстө кини дьиэттэн тахсыбытыттан [алта... тоҕус тутум...] тоҕус тутум үрдээтэ, тоҕус тутум һоноото – барыта.
137. Онтон бухатыыр киһи модьута дьахтар буолан, дьэ, лиһигирээн-лаһыгыраан чуулааҥҥа кэлэн киирэр. Чуулааҥҥа [кэлэн кии- рэн...] киирэн баран, утуйуо һанаата улаханнык кэлбит, һытыа һанаата улаханнык кэллэ. Һынньанаары һытан утуйан хаалла. Утуйан хаалар.
138. Утуйан хаалтын кэннинэ дуо, доҕоор! Һибилигин һыппытын кэннэ эмиэ, дьэ, халлаан куһаҕана бөҕө кэллэ. Халлаан куһаҕана бөҕө кэллэ. Хахайбыт тыҥыраҕа хатаммат хаптаһын тоҥото халыйан кэллэ. Хаара һуох.
Хаптаһын тоҥото халыйан кэллэ,
Тимир былыттар дьэрэлэстилэр,
Алтан былыттар аалыстылар,
Күөх былыттар үмүөрүстүлэр.
Бытыр-бытыр үөннээх, хааннаах һамыырдар тохтоллор.
139. Дьэ, ону оҕонньордоох эмээхсин:
– Оо, баарыытааҕар һүрдээх һөдүөкэ кэлээри гынна. Баары кыыһы уһугуннарыахха. Уоран өлөрөн кэбиһиэ, уоран илльэ барыаҕа ... Баары [кыыһы...] кыыска этиэххэ, – диэн эмээхсин хаҥас оһох төрдүнэн һылыбыс гына киирэр.
140. {Онон айахтаах дин, биллибэт айахтаахтар. Биллибэт айаҕынан аһыыр айаҕа. Холобур, ийэтэ-аҕата аһын таһан биэрэллэр. Оттон таһыр-дьа күүлэйдии, оонньуу, туохтуу мээчик, ат мииннэ уонна тииккэ хачыал тэбэр эбит. Дьиэтин айаҕа ийэтин дьиэтин айаҕын кытта кэккэлэһэ турар. Ону ийэтэ-аҕата онон тахсан көрөллөр.
141. Хачыал тэбэр оонньуулаах, ол гинэн баран, дьүһүннээх дьөһөҕөйдөртөн мииннэр кэмэлдьилээх.
Кырбый элэмэс аты [миинньэн...] миинньэн ыстаҥалата оонньуур,
Оонньуур моонньоҕон элэмэс атын миинньэн ойуохалата оонньуур кэмэлдьилээх. Аҕата ону көрө-көрө кыһаммат. Оҕо һылгынан оонньууругар тугун кыһаныаҕай?
142. Аны аттар буола һылльаллар, улахан бэйэлээх аттар, оҕо кулун буолбатахтар. Онтон били биһи оҕонньордоох эмээхсин наһаа кырдьан олороллор. Наһаа кырдьан олороллор. Хара баттахтара хаар маҥан булан хаалбыт. Кырдьаҕастара һуох, ити кыыстара баран хаалан}.


Магнитофонная лента №1, сторона Б (трек 2)
143. Дьэ, оннук халлаан куһаҕана кэлбит.
Кыыһыгар киирбитэ, кыыс муннун тыаһа һүүрдээҕэр һүүдэтиҥи буолан ньиргийэн-ньаргыйан һытар. «Ээ, оҕом барахсан утуйдун. Чэ, оттон, киирдэҕинэ, бачча улахан киһини көтөҕө охсон кыайан тахсыахтара һуох. Кыайан да көтөхпөттөр ини», диэн, дии һаныыр.
144. Бэссээҥки тиит һаҕа бэҕэлчэхтээх,
Хастаабыт тиит курдук харалаах
Кыыс оҕо,
Көрүөххэ көрүҥнээх,
Тутуохха тутулуктаах
Кыыс утуйан туналыйа һытар.
145. Онтон дьиэтигэр тахсар:
– Утуйан хаалбыт, уһугуннарбатым, – диир.
– Ээ, пахай, уһугуннарыма, уһугуннарыма, һыттын, – диир.
146. Оо, илин устуох диэккиттэн
Ибир-ибир һалгыйбыт,
Үүт һамыыр үлүгүрэччи тохтубут,
Дьэбир былыт эргийбит ,
Хара былыт харыаллаабыт,
Үүт самыыр таммалаабыт. Таһыдьдьа.
Ону түннүгүнэн көрөллөр, тахсыбаттар.
147. Аҥар арҕаа диэкки өттө
Тимир былыт дьэриспит,
Алтан былыт аалыспыт,
Күөх былыт күмүөрдээн күмүөрүспүт.
Балаҕан холлоҕоһун |саҕа| уоттар хотуттан-арҕааттан быһытта-быһытта түһэллэр.
148. Илин устуох диэкиттэн
Илин ибир һалгыйбыт,
Эбир былыт элгийбит,
Маҥан баралаатан
Үрүҥ былыт үөрдэспит,
Хара былыт харыаллаабыт,
Үүт самыыр үлүбүрэччи тохтубут.
149. Дьэ, онтон:
– Айыы кэлээри гыммыт. Баҕар, биһиги оҕобут кэлиэҕэ. Дьэ, оччоҕо ити һөдүөкэни кыайыаҕа, – диэн оҕонньордоох эмээхсин өрө тыынан, үчүгэй буолан, үрүҥ харахтарын өрө көрөн олороллор.
150. Утаакы һоҕус буолла, төһө-хачча буолбата. Биир киһи бастакы һэргэҕэ кэлэн атын балтаччы баайа’эстэ. Үс бэчээтинэй үрдүктээх һэргэни үс иһэҥэ төбөтүнэн куотан [тахсар...] тахсар тураҕас аттаах. Тураҕас атын кэлэн, баары туомтуу тардан тохтотто.
151. Бэйэтэ буоллаҕына,
Үс былас өрбөҕөр өттүктээх,
Биэс былас биэкэҕэр бииллээх,
Алта былас дараҕар һарыннаах,
Уол оҕо одьунааһа,
Эр киһи бэрдэ,
Кинилэр кыыстарын кытта турдаҕына, кинилэр кыыстарын көп хааһынан куотуох курдук көрүҥнээх киһи дагдайан кэлэн турар.
152. Уол оҕо, дьэ! «Дьэ, [кыы...] уолбут буолбатах эбит, мээнэ киһи эбит. Дьэ, ол гынан баран, күтүөт буолуо», - диэн һин биир бүөмньүү һанаан олордулар.
153. Оо, онтон дуо, доҕоор?! Арҕаа диэки этиҥ тыаһа тирилиир. Эмиэ түннүгүнэн көрөллөр. Түннүгүнэн көрбүттэригэр, дал айаҕар икки мунчалҕан маҥан табаны кэлин атаҕа һиргэ тиийэр-тиийбэт гына, ыйыы баайа’эстэ биир дьахтар кэлэн.
154. Ол гынан баран
[Сү... туох...]
Төбөтүн оройугар түөрт уон харахтаах
Һэттэ һырайдаах,
Һэттэ былас тимир ньалаппай тыллаах,
Һамаҕын туорайыттан хаҥкыдьыа хайылыгар дылы
Тимир лэһигирэс симэхтээх,
[Һэттэ...] Түөһүгэр үстэ түһэр һэттэ былас тимир ньалахай тыллаах,
Төбөтүн оройугар түөрт уон харахтаах дьахтар үс мастаах үт ол- буору үрдүнэн ыстанан киирдэ. [Атын] Табаларын эмиэ дал айаҕар [баа...] ыйыы тардан баайа’эстэ. Аны туох да, туох да [һиргэ тиийбэт] илин атахтара һиргэ тиийбэт гына, кэлин эрэ атахтара тиийэр-тиийбэт гына тардан кээспит. Һол курдук баайаа’эһэн баран, киирэн били киһи иннигэр кэлэн туран,
Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн һэһэргии турар.
155. Түннүгүнэн ону иһиллииллэр. {Түннүк эркинигэр туран көстүбэт. Алта таастаах араама таас түннүктээхтэр [ити] бу айыылар бары олоҥхоҕо}. Ол түннүгүнэн көрөллөр [ол иһинэн түннүгүнэн көрөллөр наар] мэлдьи наар.
156. – Элээтин-алаата!
Таастайыга таҥарам
Тап гинэ түһэрэн биэрээхтээтэ дуу да?
Туостайа таҥарам
Топ гына түһэрэн биэрдэ дуу?
Хатырык таҥарам
Хап гына түһэрдэ дуу?
Айыы уола да тойонноотор эрдэнээхтиир дьоллоруктаах [эби... эбиппин] эбиппин.
157. Нохойдоор, нохоой да! Алта уона саастарбын аҥардаатым. Ол тохору аналлаахпын көрбөтүм.
Үөһээ дайынан үстэ сылдьыбытым,
Үтүөлэри көрбөтөҕүм,
Орто дайдыны уонна эргийбитим,
Солоҥнооду көрбөтөҕүм,
Алларааҥҥы дайынан аҕыста эргийбитим,
Маҥан аналлаахпын көрбөтүм.
158. Эн аххан эбиккин мин аналлааҕым,
Миэнэ аххан эбиккин,
Миэнэ аххан эбиккин,
Сүөнэ сиртэн сөптөөхтөрбүн,
Тэгил сиртэн тэҥнээхтэрбин,
Хол сиртэн [холлоон...] холоонноохпун,
Хоойго сытар холоонноохой доҕорбун
Эйиикэҕин холобурдуубун,
Эйиэхэ!
159. Иһийикпин-куохаайыкпын,
Иэдээникпин-куудааныкпын
эбит да, эбит да!
Хардарыылаах Хардыылаах Хатат Укулаат диэн тойонноотор ыбайым күрүөлээҕи күөдьүппүт,
хаһаалааҕы хаҥаппыт
Сүөнэ Дьөһөгөй оҕонньордоох эмээхсин
ылгын аххан кыыстарын дьахтар ылыам диэн кэлбитэ.
160. Ону, дьэ,
Туманнарга тутаахтаатым,
Хаһыҥнарга хаамаахтаатым,
Сиргэ сиэллим,
Иччитэххэ эрэйдэнним.
161. Үөһэ көппүтүҥ буолуо, үрүмэччи буолан үөһэ көппүтүн билбэтим, Алларааҕы дайдыга баҕа буолан киирбитин эмиэ да билбэтим. Орто дайынан ородоһун өлүү буолан барбытын эмиэ да билбэтим.
Ханна, ханна барта буолла?!
162. Чэ, ол туох буолуой?!
Эн миигин да дьахтар-оҕо ылаахтыыгын дуо?
Нойоонук, нойоонук, нойоонук,
Кый былыт аттардаах
Кый Кыйылааҥкы Бухатыыр,
Эн аххан буолаҕын дуу да, дуо даа?
163. Кыыс Кындыарыкы Бухатыыр эйиэхэҕэ кэлбэт, кэлбэт.
Мин ыбайбар дьахтар буолан олорбохтуур да буолаахтыаҕа эбээттэй.
Иэхэйбин-чуохайбын,
Куорай-хаарай,
Иһиликпин-таһылыкпын,
Иэдээникпин-куудааныкпын!
164. Үтүө бүтүм тардар буолта үс хонно,
ол иһин даҕаны, даҕаны.
Айыы уола артыалланан аҥаарыйар,
Күн уола да дьүөгэлэнэн күөгэлдьийэр
Дьоллоруктаах эбиппин, эбиппин.
165. Бэйэхэйим аатттарым сэттэ тиҥкинии турар тимир чуу- лаан муннугар иитиллибит маҥан сылгылаах Маҥха Быырай оҕонньор кэннэкилээн төрөппүт оҕолоро Тимир Чокулуку удаҕан диэн аххан буол- лахтыыбын курду-уктай! – диир.
166. Били киһи
Һаманнык диэн һаҥарар,
Һитинник диэн сэһэргии турар
Айыы киһи:
167. – Бу-о…!
Хайа халлаан хара дьэллик ыта
Халлаанынан харахтанан кэлэн туран,
<...> айа тураҕын?
Туох дойду норуота,
Хайа былыт бырах ыта
Былытынан былчайан кэлэн туран,
Быгыастыы турар?
Тииһин силигин силиктии,
Санааҥ сатабылын саҥара,
Үөннээҕинэн үллэҥнии,
Көйүүрдээҕинэн көбүөхтүү туруба!
168. Кэлбит суолуҥ
Үдүгүн-бадыгын,
Үөгүлүн-дьүөгүлүн
Өйдүүр-саныыр эрдэххинэ,
Бу
Тэмиэн күнүҥ үтүөтүн,
Тэргэн ыйыҥ саҥатын үдүгүн-бадыгын
Көрөр билэр эрдэххинэ,
Төннө дьүгэлийэ турууй,
Босуолгун болгуоттанан,
Ыккын сирдьиттэнэҥҥин,
Дьаабалгын нарыассыйданаҥҥын!
Аҥар атаххыттан тутуом,
Аҥар атаххыттан үктүөм,
Төбөҕүттэн төбөрдөөбөт,
Хайа тардан ыытыам,
Миэхэ саҥарыма! Киэр буола тардыый!
169. Бу сэртэлээх сылгытай тулуйан турбат, <...> тоҕустаах сылгы тулуйан-тэһийэн турбат буолуоҕун тусаһаны быртахтыа, былаҕайдыа дөссө турардааххын-баҕастааххын. Киэр буола тардыый! – диир.
170. Онтон эбит буоллаҕына, били киһи харыалаах батыйанан төбөтүн үүтүн хайа таһыйыам диэн биэрбитин, сыыһа таһыттаран, били тоҥон турар [туохха...] томторго тоҕус сиринэн тосту тардан кээһэр.
171. Абааһы кыыһа һүүрэн кэллэ да, били киһини хаҥкылльа- йаҕыттан һамааҕын туорайыгар дылы доҕуур хамса умнаһыгынан туруору кэлгийэн кэбиһэр. Туруору кэлгийэн кэбистэ.
172. Били киһи тыыллан көрдө, кытаанах эбит. Далы биир туспатын тоҕо көтөн таҕыстылар, икки мунчалҕан маҥан табаны тоҕо кэһэн бардылар. Эмиэ ону өлөрөн бардылар. Үөһэ ыйанан турар буолан, дөссө өлбөтүлэр һоҕус, дууһалара туран хаалла.
173. Били киһи чигди кырыытыгар тиийдэ. Аҕыс һалаалаах Аал Луук мастаах эбиттэр. Ол аллараа [атаҕын] силиһиттэн аҥар атаҕын олуйа биэрдэ, аҥар атаҕын алларааҕы [тугуттан] олуйа биэрдэ хоһуттан. Тыылла-ар. Тылын ботоҕунан быһа тыыллаа’һэр.Тылын ботоҕунан быһа тыылла’һэр. Дьэ, охсуһан һырбалльыһаллар.
174. Охсуһан һырбалдьыһарабааһы кыыһа баар дуу, суох дуу?Һырбалдьыйан эрдэҕинэ, били киһи билиги үс хос мэйиитин биирдэ быһа таһыйан ыытар. Үс хос мэйиитин биирдэ быһа таһыйан ыыппытыгар, ортоку мэйиитэ һэттэ халлаан муннугар һэттэ алын һындыыс буолан, дэлби ыстанан хаалар ортоку мэйиитэ.
175. Һаҥата һаҥарар, ол гынан баран:
– Элээтин-алаата!
Нойоотун нойоонум!
Миигин ситиэм диэҥҥин һайыалаһа һоруйуба, һоруйуба!
Иэримэ дьиэҕин ирчилиириҥ,
Иитэр сүөһүгүн күрүөлүүрүҥ,
Төрүүр оҕоҕун уйалыырыҥ
Саҥана түбэһээхтиэм,
Тоҕус һуолуҥ тоҕойугар тоһуйаахтыам,
Аҕыс һуолуҥ арахсыытыгар араллаахтыам,
Сэттэ суолуҥ билиитигэр мин аххан ситээхэйдиэм.
176. Нойоонум, онно да, онно да
Төлө аххан көттөххүнэ, киһиргээр, киэбирээр,
Уһаанайга ууһата,
Балтаанайга балталата,
Күөттээнэйгэ күөттээтэ
Бараахтаатым эбээттээй, эбээттэй! – диир һаҥа баар.
177. Оо, баары уол абаланар, кыыһырар. «Уус хаан төрдүгэр бардым диэтэ. Мин урут тиийиэм!» - дии һаныыр. Төкүнүс гинэр, күөһэлис гинэр. Атын төлө тардан ыытан кэбиһэр. Атын үүннэри-ыҥыырдары ыытан кэбиспитигэр, ол дал айаҕын аһан биэрбитигэр, һыһыы диэки утуруктуу-утуруктуу, быддыргыы-быддыргыы быырпаста турда. Һылгылар диэки һүүрэ турар. Аҕыс уон һылгы атыыр үөрэ баар, ол диэки бара турда.
178. Били киһи буоллаҕына, өрө даллас гына түстэ, үс дьүһүннээх ала хотой кыыл буолан баран, үөһэ көтөн таҕыста.
Үрүҥ былыт иһинэн үмнэлэһэн көтөн истэ,
Хара былыт быыһынынан харбыалаһан көтөн истэ.
179. Онтон айыы һирин абааһы һирин икки-икки эрдигэр тиийдэ. Тойон ыҥырыа буолан аллара дуораһыйда.
180. Тойон ыҥырыа буолан, аллара дуораһыйан эрдэҕинэ, абааһы кыыһа бу баран эрэр. Аҕыс хос мэйиилээх ала куоҕас, андалы куоҕас буолбут.
181. – Ка-каах, ка-каах, ка-каах, ка-каах!
Кый былыт аттардаах
Кый Кыйылааҥкы обургу миигин аххан кыайдым-хоттум диэхэйдээн үөрдэ-көттө, мүчүйбүтэ да, мин аххан бу баран аххан эрэбин. Сүр хахпын да сүөдэҥнэтэн өлөрбүтэ буолуоҕа, буолуоҕа. Билигин киниэ- хэҕэ тиийээхтиэм. Ууһанайга ууһатан, Балтаанайга балталатан бараммын, бараммын.
182. Кыыс аххан Кындыарыкыны ылаары кэлэн аххан турар да.
Ол аҕыс ыйыгар [тиийэ...] тиийэн нахалыйан,
Тоҕус ыйыгар тиийэн да, тоҕоһоҕо киирэн аххан турдаҕына,
Мин аххан түбэһээхтиэм дуо? Чэ, миэнэ да буолаахтыаҕа!
Иэхэйбин-куохайбын,
Иһиликпин-таһылыкпын,
Иэдээникпин-куудааныкпын
Эбит да, эбит да! – диир,
Дии-дии:
– Ха-хаа, ха-хаа, ха-хаа, ха-хаа!
Чөллүүк, чөллүүк, чөллүүк! – дии-дии хаан байҕалга устан долгуһуйан эрэр. Аҕыс хос мэйиилээх ала куоҕас. Бу ала куоҕас ол курдук устан эрэр.
183. Били уол буоллаҕына, хаан байҕалы үрдүнэн көттө. Алталаах атыыр һылгы таҥалайын кэрчигин курдук дабааны, хаан байҕал арыытын быһа көтөн таҕыста. Арҕаа диэки быһа көтөн таҕыста. Онтон һотору [бэйэлээх...] бэйэлээх алталаах атыыр һылгы таҥалайын кэрдииһин курдук дабаан дархан ат аллараа кулуһуйда.
184. Ону өҥөйөн көрбүтүгэр,
Тоҕус һиргэ [тоҕус...] тоҕус хара көмүс ампаар турар,
Аҕыс һиргэ аҕыс хара көмүс ампаар турар.
Кыым буоллаҕына, үөһэ халлааҥҥа кытыаста-кытыаста, быста- быста түһэн эрэр.
185. Били уол [ааттык... тугун арыйан... ээ] ааттыгы өҥөйөн көрбүтэ, аҕыс сиргэ [... араҕ...] хара көмүс аҕыс ампаар, тоҕус сиргэ тоҕус хара көмүс ампаар турар, кыымнара кытыаста-кытыаста түһэн эрэр, били уол таҥнары кулуһуйан түһэр. Таҥнары кулуһуйан [түспүт...] түспүтүгэр, биир ыйдатааҕы тиит күлүгүн курдук күлүктээх киһи, тиит төрдүү мутугунан киһи, тахсан уу тоҕон «хаарк» гиннэрдэ.
186. Онтон дьиэҕэ көтөн түстэ. Били киһи собо балык куотуспатын курдук, утуу-субуу һубуруйан кэлэн дьиэтин айаҕар, нэһиилэ ана-рааҥҥы уол һабан кээстэ ону: {Кинини көрбүтэ-көрбөтөҕө биллибэт. Һаҥата һаҥаран эрэр, ол гинэн баран, ону иһиллиир халҕан бүтэй, һаба тардан кээстэ}.
187. – Буойаха, буойаха-ыы, буойаха, буойаха!
Аҕака, аҕакаан!
Убайдаар, убайдаан!
Туох эрэ сыта-сымара буолла,
Айыы сыта ал гына түстэ,
Күн сыта көҥүл кэллэ.
188. Ол иннинэ
Аҕыс этиҥ айдаарар,
Тоҕус этиҥ тумуһахтыыр,
Дорҕоон этиҥ дьуорайар тыаһа баара. Айыы аартыгын диэки айыы сыта ал гынна, күн сыта көҥүл кэллэ. Ылыҥ, ылыҥ, хомуйуҥ түргэнник. Уһанар тэрилгитин хомуйа тардыҥ. Ааттык айаҕар кэллэ быһыылаах, ол баҕайы тыас. Сүрдээх чиҥ баҕайы тыас баар. Оо, буо- йаха, буойаха! Һыа! Мин куттанным, куттанным! – диир.
189. Онуоха :
– Ээ, айыылар кэлтэрэ буолуоҕа. Ол кэллиннэр. Били Орто халлаан уола Омуннаайы Бухатыыр балтыгар абааһы барбыт һурахтааҕа. Бу дайды абааһытын атамаана Хардарыылаах Хардыылаах Хатат Укулаат барбыт һурахтааҕа. Ону кытта охсуһан, баран иһээхтиирэ буолуоҕа. Онно туоххутугар куттанныгыт? – диир биир оҕонньор һаҥата. Бөтүөхтүүр.
190. Онтон уһана олорор этилэр.
– Уурайыҥ, уурайыҥ! – диэтэ били уол. Онтон ылы-чыы-ып, уһанар эрэ, туох эрэ. Туох да, туох да, туох да һили уус буола’аалбыт. Киһи һаҥата да һаҥата этэ, киһи һаҥата букатын һуох буола’албыт.
191. Онтон били уола дьиэ айаҕар кэлэн иһиллээн көртө – туох да һуох.
«Ээ, манна
Хоно һытан иһиллиирбэр
Таҥаһа һуох кэлбитим,
Өрүү һытан һаныырбар
Өйүөтэ һуох кэлбитим.
Киирээри кэлбитим, киириэм. Били абааһы кыыһа һотору һитэн кэлиэ буоллаҕа», – дии һаныы түһэн баран, дьиэ айаҕын тэлэйэ аһа түһэр.
192. Хата, ороҥҥо отут муунта буолуох курдук харахтаах, күлтэйбит харахтаах оҕонньор олорор. Хаҥас диэки өртүгэр биир оһох һаҕа һуоннаах эмээхсин олорор. Оо, оҕонньордоох эмээхсин, дьэ, ньиһиэриһэн олороллор. Онно алта уол олорор. Алта ороҥҥо биирдии уол олороллор. Ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук улаханнаах, ол оҕонньор аҥарын курдук һинньигэс дьоннор олороллор.
193. Били киһи буоллаҕына,
Һаҥара кэлбит киһи һаҥарыахтаахпын,
Этэ кэлбит киһи этиэхтээхпин диэн,
Тура түһэн баран тохтообото.
Моонньоох мэйиитин быһа кыбытыннаран кээстэ,
Аҥар атаҕын модьоҕоттон үктэннэ,
Аҥар атаҕын таһырдьаттан [үктэннэ...] үктэннэ,
Аҥар илиитинэн һыҥаах баттанна,
Аҥар илиитин өттүк баттанна,
[Маннык...] Маннык диэн һаҥара,
Һитинник диэн сэһэргиир:
194. – Бу-уо!
Уус хаан төрдө Сүөнэ
Моҥолой Тойон эһэбэр
Күтүр көрдьөһүүлээх,
Аҕыс ааттаһыылаах
Кэлэн турар киһибин.
195. Ити абааһы кыыһа өлөрөөрү кэннибиттэн сайыалаһан иһэр. Хардарыылаах Хардыылаах Хатат Укулаат хатын балта Тимир Чокулуку удаҕан, улуу удаҕан иһэр эбээт. Уһанар тэрилгитин миэхэ барытын мунньан кулуҥ, барытын мунньан кулуҥ!
196. Өлбөтөхпүнэ,
Сиэллээҕи сиэттэрэн,
Үмүрү муостааҕы үүрэн,
Кустугунан таттаран,
Манньаҕын балтаччы эрэйгин толоруом,
Биэриэҕим, эһээ!
Күтүр көрдьөһөбүн,
Алыс ааттаһабын.
197. Бэйэм аатым
Кый былыт аттаах
Кый Кыйылааҥкы диэн [киһи] ааттаах-суоллаах киһибин. Абааһы кыыһа миигин сойуолаан иһэр эбээт, – диир.
198. – Ээ, ыл, ыл, – диэн баран, ханна да бартара, һуох буола’ааллылар. Баары [һаҕа] оһох һаҕа эмээхсин эмиэ оннуттан һуох буола’аалла. Оҕонньор эмиэ һуох буола’аалла. Уолаттар эмиэ ньимис буолан хааллылар. Ханна бартара, ханна бартара, һуох буолан хааллылар. Һөдүөкэ курдук.
199. Оттон били киһи ону болҕойбото да’аны. [Оҕонньор...] Оҕонньор һонун, биир һонун устан быраа’эспитин, баары уол ол һону кэтэн кэбиһэр. Баары уолга улахан. Ол да буоллар, кэтэн кэбиһэн баран, дьэ, күөттээн бырылата олорор. Иччитэх күөтү, албыннаан. Дьиэни һабан кэбиспит.
200. Дьиэ буоллаҕына, халҕана күн аннын диэки көлүөһэлии эргийэн аһыллар. Киһиэхэ туттарбат. Тутан эрэ көрдөххүнэ, бэйэтэ күн аннын диэки көҥүс гынан һуох буолан хаалар. Онтон һаҥаран бүттүҥ да, һабыллан хаалар. Оннук халҕаннаах.
201. Оннук халҕаннаах, онон кини дьиэ иһигэр, дьэ, күөттээн бирилэтэ-бирилэтэ, тохтуу-тохтуу олорор. Ол гынан ону-маны, дьэ, кырбыыр. Кырбаан уһаммыта буолар, албыннаан.
202. Ол олордоҕуна кэллэ, киһи кэллэ. Онтон кэлэн, дьиэни арыйа тардар. Арыйа тардыбыта, бэйэтэ күн аннын диэки көлүөһэлии эргийэн баран хаалар.
[Ма] Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн сэһэргии турар:
203. – Элээтин да элээтин!
Тойонноотор эһэкээ да эһэкээ,
Күтүр диэн көрдөһөбүн,
Алыс диэн ааттаһабын!
Миэхэ арҕаһыттан тэһииннээх
Айыы хаан аймахтара
Аҕыс ааттаах ибиттэр,
Көхсүттэн тэһииннээх
Күн өлкөн улуустара
Күтүр күүстээх эбиттэр, эбиттэр!
Өллүм-хааллым!
204. Өрүһүйэ турдаахтаа,
Кыстыктаргар кырбааттаа,
Кыһаларыҥ төлөнүгэр тутаахтаа,
Урукку дьахтар суоруммар түһэрээхтээн кулу да!
205. Манньаҕын балтаччы,
Эрэйгин тута аххан биэрээхтиэм, эһээкэ!
Тугунан көрдүүргүн
Толоруччу аххан биэриэм да, биэриэм да!
206. Бэйэм аатым да
Хардарыылаах Хардыылаах Хатат Укулаат хатыннатар балта да Тимир Чокулуку удаҕан диэн аххан буолабын, буолабын!!!
207. Абатыйар абаккаам!
Өллүм-хааллым,
Өрүһүйэ тардыый да!
Кый былыт аттардаах
Кый Кыйылааҥкы
Кыайар курдук кыайаахтаата,
Хотор курдук хотоохтоото.
208. Хатыннаатар дьахтар
Кыргыһыыга мииннэр
Кырбый элэмэс аттардаах
Кыыс Кынныарыкы Бухатыыр утуйан аҕай сытаахтыыр этэ да,
Ууларын аймаахтыам,
Ууларын уолутан туруорарым аҕай буолуоҕа.
209. Урукку дьахтар суоруммар түстэхпинэ,
Уһукулаат тутаахтыыр уол оҕону
Унньулутан тардаахтыырым буолуоҕа.
Кылаан өргөс тутаахтыыр
Кыыстай оҕо буолаахтыым, һи-һии!
Иэхэйбин-куохайбын,
Иһиликпин-таһылыкпын,
Иэдээникпин-куудааныкпын
эбээт да эбээт! – диир /күлэр/.
210. {Ити абааһы кыыһа күлэн эллэрэстиир. Эрдэттэн күлэр}.
– Ээ, чэ, киир! – диэн баран, биир кытаҕаһы ылан хабарҕатынан [хайа…] хайа туттаран аҕалан, таҥастары-баҕастары, туох баарын бүтүннүү {тугу мунньаахтыай?} барытын кыһ айаҕар быраҕар. Кыһа айаҕа кытаран турар. Дьэ, күөттээн бидьдьилэтэр да бирилэтэр.
211. Онуоха билиги дьахтар таҥаһын барытын уот һиэтэ,
{Этин тимир курданарыгар диэри куруһуох тимирдээх
Дьапта һамыытыгар дьапталҕа таас тимирдээх дьахтар эбит.
Онтон дэлби һылыйдаҕа дии}.
Һаманнык диэн һаҥара һытар, уокка һытан,
Һитинник диэн һэһэргии һытар:
212. – Абытахайбын халаахай!
Түтүөнэхпин дөрбөөҕөй!
Урут аххан, маннык аххан буолааччыгым суох аххан.
Бу хайаатыҥ эһээхэй, эһээхэ?
Тулуйбатым, тулуйбатым!
Өллүм, өллүм быһыылаах!
Тохтоо, тохтоо, эһэкээ!
Уурай, уурай! Уоскуй, уоскуй!
Миигин тымныы ууга ук, ук!
Өллүм, өллүм!
Абытахайбын-халаахайбын!
Түтүөнэхпин дөрбөөҕөй эбиттэй! – диир.
213. – Ээ, урут куччугуйдук хайыыр этим. Бу һырыыга улахан бухатыырга түбэһэн, [улаханнык... улаханнык] дууһаҥ эрэ хаалбыт, ол иһин улаханнык [хайыыбын...] кырбыыбын, – диир. – Оннук дуу? – диир. – Өл да хайаа, син биир тиллиэҥ буоллаҕа дии, ол гынан баран. Урут өлөөччүгүн уонна тиллээччигин дии.
– Ээх, – диир.
214. Онтон, дьэ, кыһ[ы]а тимир буола|н|, кытара убайан, баайы этэ [...этэ туох буолан...] көмөр буолан, күүгэн курдук көмөр буолан, үөлэһинэн дэлби күөттээн таҕаарар. Букатын һуох буола күөттэнэнхаалла.
Баары курданарыгар диэри куруһуок тимирин,
Дьапта һамыытыгар дьапталҕа таас тимирин –
Барытын уоттаан кээһэр.
Биир да һуох буола көтөн хаалла халлааҥҥа. Һуох, аны өлбөт, тиллибэт.
215. Онтон, дьэ, били киһи, дьэ:
– Баһыыба, улахан баһыыба, эһээ!
Һэттэ-аҕыс кыскый улаан һылгыны, манна биэһи олбуорга хаайан биэриэ этибит, мин ону һиэм. Ол гэннэ киһи-[хайа...]-хара буоллахпына, һирбэр-дайыбар тиийдэхпинэ,
Һиэллээҕи һиэтэн,
Үмүрүк муостааҕы үүрэн,
Ыытыам, кустугунан тардыллан кэлиэхтэрэ. Кустугунан тартаран олбуоргар түһэрэн биэриэм, – диир.
216. Оҕонньор:
– Ээх, – диир.
– Ээх, – диир.
– Боойохо, боойохо ээх! – диэтэ оҕонньор.
Бары турдулар. Сиэбиттэн ылан сэттэ кыскыл улаан һылгы, аҕыс кыскыл улаан һылгы [тии...] кутуругун түүтүн дуу, һиэлин түүтүн дуу үстэ һиллээн гэннэ, күн диэки дьалбыйан, күн аннын |диэки| быраҕан ыытар.
217. Даллара киэ-ээҥ баҕайы, олбуордара. Аҕыс кыскыл улаан һылгы буолан, күн аннын диэки [кыы ынырык даҕаны, ээ, күөх, күөх] бороҥ һылгы буолан, күүгүнүү һырсаллар.
– Дьэ, иннэ күөстэниҥ! – диир.
218. Ол гынан бэйэтэ дьиэ айаҕар тахсан һынньана олорор:
– Мин охсуһууга улаханнык һылайбыт киһибин. Манна һынньана, олорон баран төннүөм, – диир.
(Ээх!)
219. {Ону били киһи абааһы кыыһын өлөрөргө кэлбит. Бэйэтин уһаттара кэлбэтэх. Бэйэтэ [уһамматах...] ууһаттарбатах}.
220. Онтон [туох...] аҕыс кыскыл күөх бороҥ һылгыны тутан ыланнар өлөрөн, барытын биир биэдэрэҕэ һимэн, {аны биэдэрэлэрэ улахана, биэдэрэ} һимэн кэбиһэллэр. Онтон буһаран, дьэ, аҕыс киһи һииллэр. Алта уол, эмээхсиннээх оҕонньор – аҕыстар. Барытын һиэ’һээллэр.Биирдии ... биирдии кырбас эти һиэтэхтэрэ.
221. Дьэ, оҕонньор онтон кэлэн, уол таһырдьа тахсан турар, дьиэни аһаа’эһэн баран. Дьиэ аһыллан турар, уол тахсан турар. Дьэ, оҕонньор уолун алгыыр.
– Билигин мин эйиигин алҕыам, – диир.
– Ээх, диир.
222. – Боойаха, боойаха!
Буойа-хаайа буойаха!
Кый былыт аттардаах
Кый Кыйылааҥкы,
Баһыыба, баһыыба буоллун, буоллун!
Махталҕаннаах баһыыба, нойоонум эн аххан!
223. Иэримэ дьиэни ирчилээн,
Саха төрдүн салайан,
Урааҥхай төрүтэ эн буолаар!
Охтоохтон охтубат уһун дьоллоох уол оҕо буолаҥҥын олохтуур дойдугар улчуйан тиийэҥҥин,
Утуйбат уоту оттоохтоор,
Иэримэ дьиэни иччилэтээр,
Иитэр сүөһүнү күрүөлэтээр,
Төрүүр оҕону төлкөлөөн ини
Саха төрдүн эн салайаар,
Урааҥхай төрдө эн буолууй!

224. Баһыыба, баһыыба нойон!
Быраһаай! Быраһаай!
Буойа-хаайа буойака!
Бу аҕыс киһи биир буолан олорон алгыыбыт. Мин алҕаатаҕым эрэ буолбатах. Аҕыс киһи алҕаатыбыт бу-у ! – дии олорор оҕонньор.
225. – Дьэ, эн баһыыба! Мин көрдөһүүбүн ылыммыккар эмиэ мин
Һиэллээҕи һиэтэн,
Үмүрүк муостааҕы үүрэн,
Кустугунан тардан күрүөҥ иһигэр түһэттэриэм,
Кэнэҕэһин киһи-хара буоллахпына, – диир.
{Кэнэҕэһэ хаһан буоларын этэрэ биллибэт}.
226. Онтон били киһи буоллаҕына, һубу турар дайдыттан
[Халлаан аалыскай мохсоҕол аан… өрө даллас гына түстэ]
Халлаан аалыскай мохсоҕол кыыла буолан, үөһэ көтөн таҕыста.
Моонньугар моймордоох,
Кутуругар хоболоох,
Кэрдиистээх кэтэхтээх,
Таллаҥнаах табыталлаах,
Уһуордаах уолуктаах
Халлаан аалыскай мохсоҕол кыыла булан баран, үөһэ көтөн та- ҕыста. Быычыкыйаан. Чыычаахтааҕар эрэ улахан. Үөһэ көтөн таҕыста.
227. Билиги [бии…] дьахтар утуйа һытар [дьиэтигэр…] дьиэтигэр кэлэн. Бастакы һэргэ төрдүгэр кэлэн «балк» гына түһэр. «Балк» гына тура түстэ,бэйэтэ-бэйэтинэн һылльан.
228. Кыыс Кынньыарыкы тахсан һэргэ төрдүгэр
Һалтыр үктүөн һаадаҥныыр,
Һаннын туттан дайаҥныыр,
Өртүк туттан өрбөҥнүүр,
Биил туттан бэгэҥниир,
Баай дьоннор мааны кыыстара диэбит курдук, байааттаҥнаан һылльар.
229. Кини диэки кырыы да хараҕынан кыччайан көрбөт,
«Бу киһи, кэллиҥ дуо?» диэбэтэ,
«Бу ыт, кэллиҥ дуо?» диэн «чут» диэбэтэ,
«Киһи кэллиҥ дуо?» диэн кэрэхсии көрбөтө,
Хааман һалтырдыы һылльар, кыыс оҕо.
230. Ойоҕос өттүттэн көрдөххө,
Омуннаах уорааннаах ойоҕостоох
Кыыс дьахтар киһи таллан саарда,
Кыыс оҕо кылаан суорда
Бу һылльар диэбит курдук,
Чумарыкта көрүөх курдук дьахтары!
Һалтыр үктүөн һаадаҥныыр,
Һарыы көтөн дайаҥныыр.
231. Онтон билиги киһи буоллаҕына, кини диэки кырыы да хараҕынан кынчайан көрбөтө. Дьиэҕэ киирэн кэллэ. Дьиэҕэ кэллэ. Дьиэҕэ кэлэн, уҥа диэкитэ уон оруннаах, онно бастыҥ, уҥа диэки ороҥҥо олорон кээстэ били киһи.
232. Били кыыс хоһугар тиийэн, киирэн хаалла эмиэ, таһырдьанан айахтаах. Хоско олорор. {[Кини инник улахан буоллаҕына, батыа һуоҕа диэбэтэ], аҕата оруобуна туппут, һаманнык улахан буолуоҕа диэн өйдөөбүт. Били быычыкыйаан кыыс этэ, ийэтин быһаҕаһын һаҕа этэ. Билигин буоллаҕына, ийэтин быһаҕаһын куотар. Һанна эмиэ наһаа кэтит арыт. Һин биир оҕо эрдэҕинэ һылдьара, һибилигин да һылдьара һин биир. Дьиэтигэр батар. Хоһугар киирэн утуруктуу-утуруктуу утуйара көҥүлэ, олороро көҥүлэ. Кыһаммат}.
233. Билиги киһи уҥа дикки, бастыҥ уҥа |орон| дикки киирэн олорор.
234. Ону оҕонньор буоллаҕына:
– Айан киһитэ утаппытыҥ буолуо, кымыста ис!
235. Дьэ,били киһи уҥа дикки киирэн олорор, үтүлүктээх бэргэһэтин кохоҕо ыйаан, һонун-һаҥынньаҕын устан кэбиһэр.
236. Онуоха [хоноһоҕун...] «хоноһо, кымыста ис» диэн кымыс иһэр- дэллэр, биир дьырааҥҥа аҕаланнар. Онтон:
– Һөҥ сүөнэххин һүөгэйинэн һөрүүкэт,
Һүрэххин һөрүүкэт, – дииллэр.
– Араҕас арыынан
Айаххын һайҕан, – дииллэр.
237. Көнньөрүүлээх кымыһынан күөмэйин оҥоһун|на|.
Онтон буоллаҕына, били уҥа дикки олорор киһи
Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн һэһэргии олорор.
Дьахтар манна киирбэтэ. Таһырдьа һалтыр үктүү һылльар этэ.
Били киһи дэлби баҕарбыт ол дьахтарга:
238. – Буо-о!
Дьиэлээх оҕонньордоох эмээхсин,
[Күрүө...] Күрүөлээҕи /күлэр/ күөдьүппүт,
Хаһаалааҕы хаҥаппыт
Сүөнэ Дьөһөгөй оҕонньордоох эмээхсиэн,
Истэн элкээрэ,
Көрө бүдүүлүү,
Таба таайа дьаллыктыы олордоххут.
239. Мин киһи кэссиэ дьэллик саҥабын кэрэхсии истэн, сэргэҕэлии олоруҥ. Дьөлкөркөй хаан көхсүгүтүгэр таба түһэрэн таайа,
Билэ-билгэлии олордоххут.
Отут муунта буолар моҥуо хатат сүрэххитигэр булкуйбахтыы санаан, муучулана олордоххут.
240. Аан бастаан мин аҕыс иилээх-саҕалаах аан ийэ дойдубуттан кэллэхпинэ, эттээҕэни мииннэнэммин, өйүөнү сиэн эммэнитэн кэлбитим.
Эһиги ааккытын ааттаан,
Эһиги сураххытын сураҕылаан,
[Кэлэн о...] Кэлбит киһи этим эбээт! Илин улуустартан кэлбитим.
241. Кый былыт аттаах Кый Кыйылааҥкы диэн киһибин. Ийэлээх, аҕалаах, эдьиийдээх, балыстаах этим.
242. Кэлтим тоҕус сылын быйыл туолла быһыылаах. Аҕа абааһы бөҕө араҕыста, биллибэт бөҕөһө мин иннибэр баар буолла. Биир да киһи кыайбатылар, хоппотулар. Ол иһин бу кэллим.
243. Сүөнэ сиртэн сөптөөхпүн,
Тэгил сиртэн тэҥнээҕин,
Баай сиртэн бааралааҕын,
Кыргыһыыга мииннэр
Кырбый элэмэс аттаах,
Болуоҥҥа мииннэр
Моонньоҕон элэмэс аттаах,
Кыа талах кымньыылаах
Кыыс Кындыарыкы Бухатыыр диэн,
Ол ааттаах дьоннор кыыстара диэбиттэрэ. Онно бу кэлбитим.
244. [Бэйэм...] Бэйэм аатым
Кый былыт аттаах
Кый Кыйылааҥкы диэн ааттаах-суоллаах киһибин.
245. Ону туох диигит? Сөбүлүүргүн-сүөдүргүүргүтүн, оҕоҕутун миэхэ биэрэҕит дуо? Суох дуу? Ыбайа суох эбит. Ону этиҥ, оҕонньордоох эмээхсиэн. Биэрбэт буоллаххытына, [хайаан...] охсуһан да, оспуордаһан ылыам суоҕа. Биэрэр буоллаххытына, биэрэргитин-биэрбэккитин, үтүө тылгытын, үтүмэн тылгытын миэхэ этиҥ, – диир.
246. Эмээхсин иҥиэт гинэн баран, һаҥара’ээһэр:
– Ичигээм, ол биһиги элбэх оҕобут һуох. Уоллаах эрэ кыыс оҕолоох этибит. Кыыспытын
Көрдөр харахпыт харатыгар ханыылаабыппыт,
Тутар илиибит силгэтигэр холообуппут,
Үктэнэр атахпыт сүһүөҕэр холообуппут.
Кини һибилигин
Уоһун уоһаҕа һууйулунна,
Хараҕын хаана хастарыйда.
Кини улчуркай уҥуохтаах оҕо курдук һаныыр этибит.
247. Охсуһууга улчуйан биир һөдүөкэ
Һиэри кэлбитин һилэйдэ,
Аһаары кэлбитин, |биһигини| араҥаччылаата.
248. Үс дьүһүннээх кулун төрөөбүтэ кини төрөөбүт һарсыардатыгар.
Ону бу аҕата үөрэ-көтө көрбүтэ. Һөпкө үөрэ-көтө көрбүт эбит. Орто дойду улахан бухатыыра буолан олорор. Билигин утуйа һытар.
249. Биһиги “бар” диэбиппитигэр барыа һуоҕа,
Биһи “кэл” диэбиппитигэр кэлиэ һуоҕа.
Дьэ, [бэйэтиттэн...] кэлбит киһи, бэйэтиттэн ыйыт. Бараалааҕа буоллаҕына, барыаҕа.
Түөнэ иһиттэн сөпсөөтөҕүнэ ,
Ый иһиттэн тэҥнээтэҕинэ,
Баайыттан бараалааҕа эн буоллаххына, барыаҕа.
250. Дьэ, һүрдээх хабараан, һүрдээх халыаскан оҕо буолан, үүнэн тахсыбыта. Оннук буолубуна,
Биһиги көрдөр харахпыт дьүккэтэ,
Көтүллэр тииспит кэрэтэ,
Тутар илиибит силгэтэ,
Үктэнэр атахпыт сүһүөҕэ кини эрэ. Ол иһин оннук оҕо.
251. Дьэ, бэйэтиттэн тахсан ыйыттаҕыҥ.
Биһиги кини барар буоллаҕына,
«Барыма» диэн һынньан-мөҥөн тууратыахпыт суоҕа.
Кини барбат буоллаҕына,
Һынньан-мөҥөн туран ыытыахпыт суоҕа.
252. Кини
Кыргыһыыга һылльан кэллэ,
Кыраһыабай буолан кэллэ,
Охсуһууга һылльан кэллэ,
Уһаарыллан кэллэ,
Улахан киһи буолан кэллэ, охсуһууга һылльан баран.
Онон кини биһиги тылбыт хоту булуо һуоҕа. Эн бэйэҥ тахсан эт. Биһи эппэппит, – диир.
253. – Эмээхсин! – |дии-дии| оҕонньор саҥарбат, наар эмээхсини кигэ олорор. Кубулунан кигэ олорор буолуо.
254. Дьэ, били киһи
[Чэйдээ... чэйдиэх]
Утаппыта омун,
Харгыйбыта халыан этэ.
Онтон иннэ кымыһы иһэн, көнньүөрэ түстэ.
255. Онтон:
– Ол таһаараа айаҕынан тахсаҥҥын бэйэҥ ыйыт. Наҕылыйан ыйытаар, ол туохха ыксыаххыный? – диир эмээхсин.
256. Биир чуулааҥҥа көтөн түһэр. Таһырдьаннан айаҕы оҕонньор кэлэн аһан биэрдэ. Биир чуулааны |арыйан| киирбитэ – иччитэх. Онтон иккис [чуулааны...] иккис чуулааҥҥа киирдэ – иччитэх. Онтон иккис чуулааҥҥа киирдэ – иччитэх. «Ха, һуох дуу? Кыыстара һуох эбит дуу?» – дии һаныыр.
257. Аата,
Үүс тириитэ да тириитэ,
Киис тириитэ да тириитэ,
Хара саһыл хардыылааҕа,
Күөх кэрэмэс көтүүлээҕэ
Бу дайдыга баар эбит!
258. Кини булт диэни билбэтэх киһи: «Дьэ, бу һүрдээх эбит! Мааныта бу дьахтар, бу оҕо!» – дии һаныыр. Икки хоско тобус-толору оннук ыйанан турар.
Киис тириитэ,
Киис киргиллээҕин
Үүс [өлбүргэлээҕин...] өлбүргэлээҕин
Тириилэрэ манна ыйанан тураллар эбит.
Хара саһыл хардыылааҕа
Күөх кэрэмэс көтүүлээҕэ!
Манна, онон, тигиллибит таҥас барыта иччитэх, һатаҕай буолбатах.
259. Икки хоһу аспыта барыта оннук, тобус-толору оннук таҥас ыйанан турар.
Кытаайка таҥас кыйбаччы һуох,
Бэйбириэс таҥас букатын мэлигир,
һукуна таҥас букатын һуох,
Оннук хосторго киирэр.
260. Онтон үһүс хоско киирбитэ:
«Һуу, аҕыс өргөстөөх аламай маҥан күнүм туллан түстэ дуу?» дии һанаабыта, кыыс дьахтар туналҕаннаах маҥан ньуура туналыйа һытар. Ол гэннэ киэбэ, устата киниэхэ бохуодьулуур, кинитээҕэр куччугуй буолбатах.
261. Дьэ, көрүҥүттэн көрө дьулайда. Мааҥы кэлэн турарынааҕар арааһа улаханныгы буолбут. Иттэни түһэн кэтэх туттан кээспит, атаҕын оллооннуу ууран кээспит уонна һытар. Уһуктаҕас.
Ыраас-ырааһынан ылбаадыччы көрөн,
Чараас-чарааһынан чаҕылыччы көрөн,
Дьиэтин айаҕын диэки бу’урдук көрө һытар. Мээнэ көрө һытар.
262. Били киһи, ыскамыйа олох мас баар, онно иннигэр ыга тардан тиийэр. Бастаан тура түһэр. «Маннык мааны, маннык үс хос тохору таҥастаах, икки хос тухары кини таҥаһа, үһүс хоһугар эмиэ һүрдээх эбит. Бу һүрдээх кыыс эбит. Баҕар, миэхэ кэлиэ һуоҕа», - диэн чоругудуйа һаныыр. Ол гынан баран, киирэн турар.
263. Кыыс көрө һытар. Мээнэ, үчүгэй да диэбэккэ, үтүмэн дадиэбэккэ, көрө һытар курдук. Туналҕаннаах маҥан ньуура туналыйан сытар. Аламай маҥан күҥҥэ ханыылыыр, кэрэ маҥан күҥҥэ. Кини кэрэхсэбиллээх үчүгэй һырайа һин биир оннук курдук. Хараҥа хоһун муннугун, оронун муннугун һырдата һытар һырдык һырайдаах эбит. Һырдык һырайдаах-харахтаах кыыс оҕо барахсан бу һытар эбит!
264. Ээ, бэйэтэ буоллаҕына, бэҕэлчэҕин көрбүтэ
Бэччээбит тиит курдук бэгэлчэхтээх,
Хастаабыт тиит курдук хар[а]|ы|лаах.
Дьэ, атаҕын олооннуу уураа’эспит, [кэлин... һыҥа...] кэтэх туттаа’ эспит. Утуйуох курдук һытар эбит. Быыкыйааннык көрө һытар, кыламанын быыһынан кыламнатан көрөр.
265. Кыыс оҕо кыламанын быыһынан кыламнатан [кө...] көрөр диэн, ол били киһи тура түһэн баран,
«Ээ, манна мин
Өрүүргэ өйүөтэ һуох кэлбитим,
Хонорго таҥаһа һуох кэлбитим.
Этиэм. Барбат-кэлбэт буоллаҕына, охсуһа барыам һуоҕа. Дайдыбар баран хаалыам. Атыны көрдөһө һатыам буоллаҕа», - дии һаныы түһэр.
266. Ыскамыйаолох мас һир ортотугар турарын ыга тардан кэлэр. Кыыс быыкыйааннык кыламанын быыһынан кыламнатан көрөр.
{Көр, маннык көрөр} /күлэр/
Көрө һытар ...
Иннигэр кэлэн олорон
Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн сэһэргии олорор:
267. – Бу-у-о!
Илин халлааны иҥнэри баттаан
Үөскээн-үөдүйэн олорбут,
Тус хоту халлааны хоточчу баттаан олорбут,
Күрүөлээҕи күөдьүппүт,
Хаһаалааҕы хаҥаппыт
Сүөнэ Дьэһэҕэй оҕонньордоох эмээхсиэн
Тоҕус оҕолорун тоҕоһо сууйара,
Аҕыс кыыстарын анна,
Кыргыһыыга мииннэр
Кырбый элэмэс аттаах,
Болуоҥҥа мииннэр
Моонньоҕон элэмэс аттаах,
Мааныга мииннэр
Байбара дьоруо аттаах,
Кыптыый буутун туттаҕыттан
Кыһалҕаны билбэтэх
Кыыс Кындыарыкы Бухатыыр!
268. Мин киһи кэссиэ дьэллиэ саҥҥабын кэрэхсии истэн сэгэйэ сыт. Кэрэ чуор кэҕэ кыыл кэтэҕин өлбүргэтин курдук, кэрэ чуор кулгаах- хынан кэрэхсии истэн сэгэйэ олордоҕуҥ!
Алаас сыһыы аҥаарын саҕа далбыр көхсүгэр, дьороон сыһыы быһаҕаһын саҕа дьөлгөркөй көхсүгэр таба түһэрэн,
Таайа дьаллыктыы,
Билэ-билгэлии
Сыт эрэ, хатыай!
269. Отут муунта буолар болуо хатат сүрэххэр, булкуйбахтыы санаан, муучулана сыт эрэ ... эрээ. Миэн киһи илин халлаан илгиэнэлээх [эҥээ... илгиэнэлээх] эҥээриттэн эйиэхэҕэ кэлэрбэр Үрүҥ Айыы Тойонтон ыйыппытым.

Магнитофонная лента №2, сторона А (трек 3)
Саха киһи күндүл маҥан халлаанын
Үрүт төрдүгэр олорор Үрүҥ Айыы Тойонтон:
«Мин тэллэххэ сытар тэҥнээх доҕорум,
Мин хоойго сытар холоонноох доҕорум,
[Ма...] Маҥаналаах дьиэм баһылыга,
Иитэр сүөһүм күрүөтэ,
Иэримэ дьиэм ирчитэ
Ханна баарын ыйан кулу», - диэбиппэр:
«Күрүөлээҕи күөдьүппүт,
Хаһаалааҕы хаҥаппыт
Сүөнэ Дьэһэҕэй оҕонньордоох эмээхсин кыыстара
[Кы...] Кыптыый буутун туттаҕыттан
Кыһалҕаны билбэтэх,
Кыргыһыыга һылльыбыт
[Кыыс Кылаабынай...ээ...] Кыыс Кындыарыкы Бухатыыр диэн ааттаах-суоллаах кыыстаахтар.
Эн [ба...] тэллэххэ сытар тэҥнээҕиҥ,
Маҥаналаах дьиэҥ баһылыга,
Ол баар сулааһыннаах дьиэҥ тутааҕа,
Ол баар иитэр сүөһүҥ күрүөтэ,
Төрүүр оҕоҥ уйата, ол баар», - диэн ыйан ыыппыттара.
Аа...ыа-а...
270. Сөбүлүүргүн-сүөдүргүүргүн этиэҥ буоллаҕа. Мин абааһыбуолбатахпын, айыыбын. Сөбүлээбэт буоллаххына, мин барыам буоллаҕа. Кый былыт аттаах Кый Кыйылааҥкы диэн ааттаах-суоллаах киһибин! – диир.
271. Кыыс буоллаҕына, ойон тура эккирээн олоро түһэр.
Һаманнык диэн һаҥарар,
Һитинник диэн һэһэргиир.
{Кини кэлбитэ да биир эрэ хонно. Охсуһууттан кэлбитэ. Өр буола илик}.
272. – Субу-уо!
Бу миигин харчаттан билэ-көрө үөрэнэҥҥин, дьахтар оҥосто үөрэммит дьабын буолаҕын? Мин эйиэхэ ананан төрөөбүппүн, аан дайды ирчитэх ичээни айбыт үһү дуо? Ол мин эн дьахтарыҥ буоларбар туох дьабын эппитин, кэлэҥҥин лахсына олороҕун?
Күүскүнэн кыайдаххына,
[Аҕыс куо...] Сэттэ дьиэрэс дьистин омук дьиэрэһэ дьиэрэспин,
Аҕыс ааһар омук албана <...>,
Тоҕус доҕул омук үөрэҕэ үөрэхпин
Кыайдаххына-хоттоххуна,
Күүспүн-уохпун күдүйдэххинэ,
Өлөрөн туран ылар инигин.
Күүспүнэн кыаттарбатахпына,
Эйиэхэ дьахтар-оҕо булуом суоҕа.
Харчаттан миигин дьахтарданан-оҕолонон,
Дьаабын-ииһин дьоно кэлэн, дьараардана олороҕун? – диир, диэтэ дьахтар кыыс.
273. Онтон буллаҕына, [били кыыс...] били уол туора ууран толкуйдуур, устунан уран һыаналыыр. «Миигин оттон Үрүҥ Айыы Тойон эппитэ дии, ити кыыһы ылаҕын диэбитэ. Оттон билигин баран хааллахпына, мин Орто дойдуга олох олорбот, оҕо төрөппөт, уот оттубат киһи буолуом, мээнэ киһи булан тахсыам. Ол миэхэ һатаммат. Оттон Үрүҥ Айыы Тойон эппитин мин толоруохтаахпын. Кини удаҕаттар эппиттэрин эппитэ буолуо. Кини бэйэтэ эппэтэҕэ буолуохтаах. Охсуһан кыайдаххына, ылыаҥ диэтэ дии. Кыыһы кыайар инибин», - дии һаныы түһэр.
274. Бастаан охсуһуом һуоҕа да, һуоҕа диэбитэ, аны «кыыһы кыа-йар инибин» диэн: «Дьахтары кыайар инибин, мээнэ ити уһун уҥуох мээнэ үөскээбитэ булуо, кэтит сарын мээнэ үөскээбитэ булуоҕа, кини киэбэ улааттаҕа, кэтит сарыннаах, уһун уҥуохтаах кыыс оҕо буоллаҕа», - дии һаныыр. «Онон кинини кыайыам. “Кыайан туран ыл” диэтэ дии. Чэ, кыайан туран ылыам», - дии һаныыр.
275. – Чэ, охсуһууттан киэр буолбат киһибин. Һүгүнүнэн кэлбэт буоллаххына, чэ, охсуһуох тахсан, – диир эр киһи.
Онуоха:
– Ээ, мин киэр буолбаппын, – диэн баран, кыыс эмиэ тахса көтөр.
Тура эккириир.
276. Турда. «Аата, дьүһүнэ үчүгэйин, маны кытта охсуһабын дуо?!» - дии һаныыр. «Ол гынан баран, чэ, охсуһуом,Үрүҥ Айыы Тойон эппитэ дии, ити эн бараалааҕыҥ диэн. Охсуһан кыайарбын билэн эттэҕэ дии», - дии һаныыр.
277. Чэ, тахса көтөллөр. Тахсаннар, этэр кыыс:
– Биһи манна томтору
Һэттэлээх һылгы тулуйан-тэһийэн турбат
Дьигиэ уус чигдибитин,
Тоҕустаах һылгы тулуйан-тэһийэн турбат
Дьулуо уус томторбутун
Быттахтыахпыт-былаҕайдыахпыт дуо?
Биһиги айыы һирин абааһы һирин икки эрдитигэр тиийэн охсу- һуох. Манна охсуспаппыт. Охсуһуулаах [м... бу] олох манна һуох. Киһи аҕай үөскээбэт.
278. Ону буоллаҕына, [били ким...] һаныыр айыы уола: «Һы, айыы һирин абааһы һирин эккэрдигэр хайаан тиийиэхпитий? Мин һаманна уолугуттан тардыам. Уор хаан былдьаһыам, охсуһуом томторго туран. Биэтэр мин өлүөм, биэтэр кини өлүөҕэ, [кэл] охсуһуом», - дии һаныыр:
– Кэл! – диир.
279. Илии илиилэриттэн һиэттиһэн баран, илин тумулга, тумул анныгар бараллар. Тумул анныгар тиийэллэр. Тумул анныгар тиийбиттэригэр:
– Манна ханнык даҕаны киһи бу бэйэлээх үчүгэй һылгыҥ-ынаҕыҥ аһыыр дайытын буус булгунньах оҥоттуубун дуо? Манна охсуспат дайды эбит, – диир уол.
– Оо, дьэ, кыайан манна охсуспаппын, билигин тахсан охсуһуохпут, атын тумулга охсуһуохпут, – диэт, уолу уолугуттан харбыыр, умса тардан ылар. Тумулга таҕааран көтүтэр.
280. Тумулга таҕааран көтүппүтүгэр, тумул тумса буолан дьурулуур эбит. [Һоҕурууҥҥуттан илин дикки...] Һоҕурууҥҥуттан илин дикки тумул тумса хотойон түһэр эбит.
281. Онно түөрт уон түөрт тимир үөрбэ һаайыллан турар эбит. {Баҕар, ити кыыс һаайбыта буолуо, баҕар, һиртэн үүммүтэ буолуо. Ол биллибэт.} Оннук һаайыллан турар һиригэр тиийэр.
282. Бэстэрээҕи кытыытыгар тиийэн баран:
– Чэ, манна охсуһуох, манна охсуһуох эрэ! – диир.
Охсуһуох эрэ диэбитигэр, охсуһуохтаах уол киэр буолбат. «Ылыах буолбут киһибин ылыам», - дии һаныы түһэн баран, охсуспутунан барар.
Охсуһан иһэн кыыс
[Аҕыс куотар...] Һэттэ куотар дьэссэ һуох дьиэрэстээх,
Аҕыс куотар албаннаах,
Тоҕус куотар долгуур омук үөрэхтээх,
Тоҕоһоттон олох үктэммэт, ол төттөрү-таары һэлгиэхтээх тимир дьиэлэгэй тимиртэн үктэммэт. Ааһа көтөн иһэр.
283. Онтон били уол буоллаҕына, биирдэ тиҥилэҕиттэн тэмтэри- йэн тиийэн, [туох...] һүрэҕин туһунан тобулу түһэн кээһэр үөрбэҕэ. Түөрт уон түөрт үөрбэ баарыгар, биир үөрбэҕэ уол һүрэҕин туһунан тобулу түһэн кээстэ, [тугун этэй...] тиҥилэҕиттэн, этэрбэһин тиҥилэҕиттэн халтарыйан тиийэн. Этэрбэһин тиҥилэҕиттэн биир ии иилистэ һылдьар. Иҥнэн турар, ол иһин ити уол оннук буолла. Ону буоллаҕына, охтон түстэ, охтон түстэ бэйэтэ, туга да ыалдьыбата. Ону [билиги кыыс...] били кыыс кэлэн туруору тардан ылар. Туруору тардан ылар:
284.– Миэхэ тиийбэт эбиккин эн, – диир. – Эн миэхэ тиийбэт эбиккин. Баҕар, эн төрөтөр оҕоҥ, баҕар, миэхэ тиийиэҕэ. Ол Үрүҥ Айыы Тойон кырдьык эппит буоллаҕына, чэ, мин эйиигин кытта олоруохха һөп, – диир.
285. Уол үөрэр. Дьэ, онтон тиийэн [дьиэтигэр...] дьиэлэригэр кэлэллэр. Дьиэлэригэр кэлэн, ити уол ити кыыһы кэргэн ылар. Уҥа дикки олороллор. [Уоллаах кийиит... ээ, туох... кыыстаах күтүөт...] Кыыстаах күтүөт [туохха олоруохтаахтарый? Уоллаах кийиит] уҥа дикки биллириккэ олороллор.
286. Биэс орун, онтон бастыҥ биллэриккэ ийэлэрэ-аҕалара оруну оҥороо’эспиттэр уонна дэлби үөрбүттэр. Охсуһа барбыттарыгар дэлби үөрбүттэр.
287. Дьэ, бу оҕобут кэргэн кэллэ, диэн үөрэн-көтөн,
Көнньөрүүлээх кымыһынан
Күөмэйдэрин оҥостоллор,
Һаабылламмыт кымыһынан
Һанааларын тарҕаталлар,
Араҕас арыынан
Айахтарын һайҕаналлар,
Көмүс муоһунан
Тиистэрин һааналлар,
Кэтит түөстээҕи
Кэдэрги быһаллар,
Уһун ойоҕостооҕу
Умсары буһаллар,
Халыҥ хааны
Хабылы буһараллар.
288. Бу уоллара кэлэ илик,
Кэлэ илик уоллара,
[Былыт айаҕыттан
Булгурута бу...]
Орто халлаан уола
Омуннаайы Бухатыыр кэлэ илик.
289. Ол гынан бу кыыс этэр:
– Мин манна барбаппын.
Убайым кэлиэр диэри
Иэримэ дьиэбин иччилиибин,
[Төрүүр...
Иэримэ дьиэбин иччилиибин]
Иитэр сүөһүбүн күрүөлүүбүн,
[Ийэбин-аҕабын] |Ийэбэр-аҕабар|
Халыҥ халҕан,
Һуон һүлльүгэс буолабын. Эйиигин кытта барбаппын. Эн барар буоллаххына, киэр буол! Миигин кытта олорор буоллаххына, барабын, – диэтэ.
290. Ону:
– Ээ, эйиигин кытта олорон бөҕө буоллаҕа дин. Онно мин убай-даахпын уонна бырааттаахпын, балыстаахпын, эдьиийдээхпин, оло- руохтара бэйэлэрэ. – диир. – Ээ, дьэ, оттон манна мин бухатын олоруом, – диир.
291. Онно, дьэ, олорон бу бэйэлээх күтүөттэммит дьоннор дуо? Олороллор. Үчүгэй күтүөт үчүгэй буолан олорор. Үчүгэй бэйэлээхтик бу тиҥ-тиҥинээн, таҥ-таҥынаан олороллор.
292. Баары уол барбыта наһаа өр буолан баран, дьэ,
Орто халлаан уола
Омуннаайы Бухатыыр
Аҕыс иилээх-һаҕалаах
Аан ийэ дайытыгар кэлэригэр,
Тоҕус иилээх-саҕалаах
<...> ийэ дайытыгар бу, дьэ, кэллэ.
[.... наар уола]
Омуннаайы Бухатыыр, дьэ, кэллэ.
293. Кэргэн ылан кэлбит,
Кыраһыабай үчүгэй дьахтардаах,
Аҕыс уон атыыр үөрэ һылгылаах,
Тоҕус уон хотон үөрэ ынаҕы доргуччу үүрбүттэр.
294. Һылгылар сылгы диэки сыһыыга бардылар,
Ынахтар хонуу диэки хонууга [ол... хонууга байды...] бардылар.
Анараа ыаллар тойон тойболуксу оҕустарын ылбыттар, ый ыйалыҥса ынахтарын биэрэн ыыппыттар кыыстарыгар,
Оҕус да оҕуһу кытта харсыбат,
Ынах да ынаҕы кытта харсыбат.
Хаан дьаралыктаах атыыры биэрбиттэр,
Күн көйбөр биэни биэрбиттэр һэмсэтигэр,
Атыыры кытта атыыр охсуспат,
Биэни кытта биэ охсуспат,
Үөрдүү курдук биир буолан хааллылар.
295. Сыһыынан тобус-толору
Һыпсай һиэллээх буолла,
Хонуунан тобус-толору –
Хойуу иэһэҕэй түүлээх,
Хороҕор муостаах хойунна.
Дьэ, тобус-толору һүөһүлэнэн кээстилэр.
Дьэ, о’рдук уоллаах кийиит билириккэ [уол оруна... билириккэ...] {билирик биэс оруннаах, онтон бастыҥ билириккэ оруннаах эбит, онтугар киирэн олорор} олорунан кээстилэр.
296. Оо, олорбуттарыгар, оҕонньордоох эмээхсин олороллорун даҕаны, туралларын даҕаны билбэт буола үөрдүлэр. Уҥан-охтон түһэ-түһэ мөҕүстүлэр. Ол гынан бараннар, дьэ,
Көөнньөрүүлээх кымыһынан
Күөмэйдэрин оҥоһуннулар,
Һөҥ һүөгэйинэн
Сүрэхтэрин һөрүүкэттилэр,
Араҕас арыынан
Айахтарын һайҕаннылар,
һаабыламмыт кымыһынан
Һанааларын тарҕаттылар,
Кэтит түөстээҕи
Кэдэрги быстылар,
Уһун ойоҕостооҕу
Умсары быстылар,
Һуон һааллааҕы
Ньуоҕалдьыччы быстылар.
297. Дьэ, бу
Уол, кийиит баар буолбутугар,
Кыыс, күтүөт баар буолбутугар,
Һоҕотох бэйэлэрэ уон киһи
Оонньуутун оонньоотулар,
Биир бэйэлэрэ биэс киһи
Бэсэлээйин бэсэлээйдээтилэр.
298. Оҕонньордоох эмээхсин хос һаныыллар, бэйэ-бэйэлэрин эккэ ардыгар һаныыллар һаҥарбакка: «Ээ, биһи аны, дьэ, үс тэҥ бухатыыр буоллулар, дьэ, аны өлбөт дьон буоллубут, дьэ, элбээтибит!» – диэн.
Үөрүүлэриттэн үксүн өлөөрү гыналлар, һүрдээх.
299. Биир бэйэлэрэ биэс киһи
Бэсэлээйин бэсэлээйдииллэр,
Һоҕотох бэйэлэрэ уон киһи
Оонньуутун оонньууллар,
Халыҥ хаһаннан
Харчы кээһэллэр,
Суон саалынан
Тоноҕос кээһэллэр.
300. Дьэ, ол дойҕохтоон-дойҕохтоон баран, утуйар кэмнэрэ уолдьаһан утуйаллар. Ый орулуур отут хонугун тухары утуйаллар. Икки дьиэ иһинээҕи киһи бары оннук утуйар. Дьиэ иһинээҕи киһи бары оннук утуйда.
301. Оҕонньордоох эмээхсин һарсыарда, дьэ, биирдэ туран,
Баары оҕонньор буоллаҕына,
Һылгытын һыымайдыыр,
Ынаҕын һуумалыыр эбит,
Сыһыынан-хонуунан һылльан.
302. Оттон эмээхсин буоллаҕына, дьиэннэн-таһырдьаннан һылльан,
Кымыс кымыстыыр,
Арыы арыылыыр,
Ынах ыыр,
Сылгы ыыр.
Эмээхсин да үлэтэ элбэх.
303. Оҕонньор
Аҕыс уон атыыр һылгытын ааҕар,
Тоҕус уон хотуур ынаҕын һуомалыыр.
Арыт халлаан куһаҕана бу кэллэҕинэ, хаар-һамыыр түстэҕинэ, от хагдарыйан, буустара тоҥон, аҕыйах бириэмэҕэ убаһа аһаан ылар ойбонун тэһэн ылаллар, уулара хам тоҥон хаалар, отторо хагдарыйар. Кулуннара, торбосторо, кырдьаҕас, һылгы-ынах кырдьаҕаһа аһыыр буола түһэн хаалар. Ол курдук, дьэ, оҕонньордоох эмээхсин үлэ бөҕөнү үлэ- лииллэр.
304. Баары түөрт киһи утуйа һыталлар. Баҕар, ол кийиит утуйбатар даҕаны, турбакка һытара буолуо. Баҕар, утуйа һытара буолуо. Ол биллибэт. Түөрт киһи утуйа һытар, ыы-бадах һытар.
305. Түөрт киһи һэттэ нэдиэлэ хонугун курдук һириэдиччи утуйан баран, баары Орто халлаан уола улуу тураҕас аттаах Омуннаайы Бухатыыр туран таһырдьа ыстанар. Оҕонньордоох эмээхсин үлэлээн һылльан бүтэн киирбиттэр, киэһэ буолбут.
Тахсан бастакы
Һалтыр үктээн һаадаҥныыр,
Һарын туттан дайаҥныыр,
Өттүк туттан өрбөрдүүр
Биил туттан бэгэҥниир.
306. Онтон күтүөт тахсан эмиэ
Һарын туттан дайаҥныыр,
Биил туттан бэҕэҥниир,
Өттүк туттан өрбөрдүүр.
307. Бастакы һэргэлэрин төбөтүн
Баһаардыы быһан оонньууллар,
Ортоку һэргэлэрин төбөтүн
Һуордуу быһа оонньууллар,
Кэннэки һэргэлэрин төбөтүн
Кэрдиистии быһа оонньууллар,
Бу икки эр киһи сылдьаллар.
308. Икки эр киһи ол курдук һырыттахтарына,
Үрүҥ былыт үмүөрдүүр,
Маҥан бараалаһар,
Эриэҥ былыт эргийэр,
Хара былыт харыардыыр.
[Им...] Былыт быыһынан киһи һырайа элэҕэлдьийэн ааһар,
309. Һаҥа һаҥата һаҥарар:
– Субу-у-о!
Кый былыт аттаах
Кый Кыйылааҥкы
Истэн сэргэлии,
Көрө-бүдүүлүү,
Таба таайа дьаллыктыы турууй эрэ!
310. Үөһэ сылльар буоллаххына, мин киһи этэр тылым эгэлгэтэ уу дьулайгынан киирдин, уллуҥаҕын оройунан дуораһыйан таҕыстын диэн. Орто дойдуга сылльар буоллаххына, нортолоох тойон сүрэххэр доргу- йан киирдин.
311. Маанылаах балтыҥ оҕоҥ саҥарабын.
Эн хайа күн бардаххыттан,
Арҕаа халлаан абааһытын атамаана,
Бил[л]и бэтиҥ,
Биирдии биһигини
Тахсар күммүтүн тахсарын биллэрбэт,
Киирэр күммүтүн киирэрин биллэрбэт буолла.
312. Сиир-аһыыр өттүгэр тиэттэ. Ыбайбын хайытыа-тырытыа тардан сии турар эбээт!
Түргэнтэн-түргэнник
Иэдээнтэн-иэдээнник кэлэ оҕус!
313. Сиэр уйбат Симиньиэстиир Бухатыыр диэн Алларааҕы дойду аҥардас харахтаах атамаана кэлэн, «күтүөттээн күөгэлльийдим» диир. Миигин сиэри сэргэҥнээтэ, аһаары арбаҥнаата. Маанылаах балтыҥ [Ытык...] Ытык Нуоралльын диэн буолабын. Кэлэргин-кэлбэккин этиэҥ буоллаҕа, – диир һаҥа баар.
314. Онтон били киһи дьиэҕэ иһидьдьэ көтөн түһэр. Бухатыыр киһи утуйан налайан чиччигинии һытар, дьахтара. Эр киһи киирэн дьахтарын уот өттүгэр олоро түһэр.
Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн сэһэргии олорор:
315. – Бу-о-а, буо!
Маҥаналаах дьиэм баһылыга,
Тулааһыннаах дьиэм тутааҕа,
Тэҥнээх доҕоруом,
Кыргыһыыга мииннэр
Кырбый элэмэс аттаах
Кыыс Кынныарыкы Бухатыыр!
316. Утуйан сытар буоллаххына, уһугун,
Өлбөтөх буоллаххына, өҥөй, өндөй эрэ[ҥ].
[Итэҕэллээх илкэл...]/сөтөллөр/ иэдэттэлэр. Ийэлээх аҕабын илдьи үктээри гиммиттэр үһү, үһүө маанылаах балтыбын, оҕобун арҕаа халлаан абааһытын атамаана аҕыһ айаҕар ананан, «аналлаах атас гин- ниэм» дии-дии, диир үһүө, тойон бырааппын тыыннаахтыы тырыта-хайыта тардан сии турар үһүө. Мин бардым. Эн хайыыгын, доҕоор? – диир.
317. Онуоха буоллаҕына, этэр:
– Чэ, бар, охсуһууга барбыт киһи кэлиэҥ буоллаҕа дии.
318. Киһи, иһиттим-истибэтиэм диэтэ, таһырдьа ыстанна, «һыыс» гынан баран хаалла.
319. Дьахтар туран кэллэ {кыыс}. Эрэ тахсан бартын кэннэ убайа этэр:
– Хайа, кэргэҥҥин кытта барыаххын. Мин кэллим дии, – диир.
320. – Ээ, ол хайыта тыыттара, һиэтэ турар киһи, мин хаһан орҕос-тон, баайбыттан ылан барыам дии, түөрт гыммыт биирин ылан барыахтаахпын, ону түҥэттэ һырыттахпына, отто өлөрөө’һэр буоллахтара дии. Кэллин да бардын. Һырыттын! – диир.
321. Онон буолан хаалла. Киһи буллаҕына, [ха... тахса көтөннөр көрөллөр] тахса көтөннөр көрбүттэрэ – Үөһээ халлааҥҥа [үс игин] ала хотой кыыл буолан баран, киирэн, дьэ, көтө-өн, былыт быыһынан элэ- ҕэлдьийэн көстүбэт буолан хаалла.
322. «Үөһэттэн кэлбит эбит дуу? Орто дайыттан кэлэргэ дылы гиммита», - дии һаныыр дьахтара, тахсан көрөн баран. Онон булан хаалла. Төрүт кыһамматтар. Эмиэ, дьэ, олороллор. Күлэн-онньоон, көрүлэйэн олордула-ар, олорон. Эмиэ утуйар кэмнэрэ уолльаһан, эмиэ утуйдулар, хоннулар. Икки-үс хоннулар. Ээл луҥха, туо-ох да һуох.
323. Онтон оҕонньордоох эмээхсин, иһиддьэ-таһыддьа һылдьаннар, иҥис-хаҥыс кэпсэтэллэр.
– Ити биһи оҕобут кэллэ да, туо-ох да һуох буолла. Халлааммыт ээл луҥха буолан хаалла. Туох да, туох да һуох буолла. Мааҥы кыыспытын «тутан сиэм» дии һанаабыта, бэйэтэ өллө быһыылаах. Хата, хас да киһи өллө быһыылаах. [Биһи...] Биһиги аны оҕобут улаатта, кыыспыт. Уолбут эмиэ кэллэ. Күтүөт кэлиэ буоллаҕа, охсуһууга барбыт киһи. Ити [быра...] балтын һиэри гыммыттар, быраатын һиэри гыммыттар бардаҕа, – [дии һаныыр] дэсиһэ-дэсиһэ, таһырдьа һалтыр үктүү һылльаллар.
324. Һалтыр үктүү һырыттахтарына, тус арҕааттан тыстаах баттахтаах эһэ тириитин курдук даҥ хара былыт өрө үөрүкүйэн [таҕыс... та- ҕыста...] таҕыста. Кыра һэттэ тый һаҕаччы үрүҥ дьиэрэс халарык кэллэ, тоҕус тый һаҕаччы үрүҥ добун холорук кэллэ,
325. Арҕааттан айах атта,
Хотуттан кулгаах хоройдо,
Илинтэн илбис хамнаата,
Һоҕурууттан һордоҥ күөрэйдэ.
326. [Тус арҕааттан... тустаах...] Тус арҕааттан балаҕан холлоҕоһун курдук уоттар быһытта-быһытта түстүлэр. Дьэ, [халыр...] һэттэ халырык бөҕө хаххыллан кэллэ.
Ииччэгэй маһы иэн иҥиирин курдук һыыйылыннарда,
Хаппыт маһы хампарыта таһыйда,
Үөл маһы үлтүрүтэ таһыйда.
327. Били һэттэ харыс хаар
Болчоҥнуур ойуун моойноох мэйиитин һаҕа
Буус толооннор талбааттыыллар,
Кыраамай кыыннаах быһаҕынан һаҕа
Кырыа хаардар кыыдаҥнаһаллар.
328. Һылгылар-ынахтар маҥыраһа-маҥыраһа, кистэһэ-кистэһэ тус илин диэки, ол-бу тумул тэллэхтэринэн баран һүүрэн эрэллэрин көрөллөр. Дьэ, бу туох үлүгэрэ, алльархайа эмиэ үөскээри гынна диэн үймэлгэлэнэ түһэллэр. Үймэлгэлэнэ түһэннэр, дьиэҕэ көтөн түһэллэр. Дьиэҕэ көтөн түһэллэр, онтон бары һили уус олороллор. Төһө да, харча да буол- бата.
329. Уолан киһи дьыбардааҕы анньыытын тыаһын курдук,
Харыатаабыт анньыы тыаһын курдук
Ат тыҥыраҕын тыаһа тус арҕаа диэкиттэн уһууран кэллэ. Кэллэ даҕаны, тохтуу түстэ, түстэ. Онтон харадах атаҕынан кэлэн,
Мас дьиэ маһа дьааҕыныалар дылы,
Буор дьиэ буора бытарыйыан тухары,
Эмэх дьиэ эмэҕэ эмтэрийиэн дылы,
Хардаҕас дьиэ хардаҕаһа хайдыан тухары
Охсон лабыырдар тыас баар.
330. Били Орто халлаан уола Омуннаайы Бухатыыр таһырдьа ыстанар.
Таһырдьа ыстаммыта,
Һөө,
331. Һэттэ бууттаах силээхтэ бэргэһэни төбөтүн оройугар һэлтэччи уурунан кээспит, үс тутум өрө хоппоччу тэбэ һылльар.
Биэс буустаах бэрэстээҥки үтүлүгү бэгэччэҕэр бэлтэччи анньынан кээспит,
һымыы туппут ыстааннаах,
Һөрүү туппут һөлтүүлээх,
Хам туппут хамыйыалкалаах.
Били киһи буоллаҕына,
Һир аҥаара һэлиэччиктээх,
Халлаан аҥара хараҥардар халааттаах,
Отут бууттаах дьороной олооччону һототугар дьороччу анньынан кээспит, эрэбэдэйи эмнэҕэн турар.
332. Онтон били киһи тахсыбытыгар, «ымах-ымах», «ыдьдьах-ыдьдьах» гынан баран, кэннинэн тэйэр. Кэннинэн тэйэн баран, эрэбэдэйин һиргэ быраҕан кэбиһэр. Һиргэ быраҕан кэбиһэн баран,
Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн һэһэргии турар,
Түннүгүнэн көрбүт, икки дьахтары көрбүт, ол иһин һаҥара турар:
333. – Аллаата-һаллаата!
Бу орто халлаан уола
Омуннаайы Бухатыыр,
Мин маанылардаах балтыбын, оҕобун Тимир Чокулукуну ханна сирдээтиҥ, дайдылаатыҥ?
334. Уоттаммытын харыатын,
Удумаҕы ханна
Өлөрбүккүн өлүгүн
Була тардан кулу да, кулу-а!
335. Мин тойонноотор ыбайбын ханна сирдээтиҥ, дайдылаатыҥ?
Хардарыылаах Хардыылаах Хатат Укулааты
Уоттаммытын утумаҕын,
Өлбүтүн өлүгүн,
Уоттаммытын харыатын
Булан кулу, нойоону, нойоону!
336. Ир суолларын ириэнэхтииргэ,
Тоҥ суолларын тоҥорбоххо
Тордоон иһэбин.
Аны үс сүүстэн тахса киһи кэлиэхтэрэ билигин. Иһэллэр, иһэллээ-ээр! Мин ыбайым Хатат Укулаат тойон эһэтэ үс сүүстэн тахса киһи хамаардалаах этэ да ! – диир.
337. – Маанылардаах балтыбын, оҕобун ханна-ханна кинниҥ?
Хардарыылаах Хардыылаах Хатат Укулааты ханна гинниҥ?
Булан талан кулу,
Уоттаабыккын харыатын утумаҕын,
Өлөрбүккүн өлүгүн
Булан аххан кулу да, кулу да!
338. Мин убайым, тойон эһэкээм үс сүүстэн тахса хамаардалаах этэ.
Онтуларым иһэллэр. Эн соҕотох сомоҕо хараҕын. Кинилэр үс сүүстэн тахсалар. Мин даҕаны уон сарбыйар тарбахтаах утары дуксуйбатах, татар тыллаах таба тамалыйбатах киһитинэбиэн. Бэйэм аатым Һэттэ Тумуус диэн буолабын! – диир.
Онтон «билиги» диэн баран, иннигэр хорус гынан турар.
339. Ардьас гиниитигэр
һэттэ илии дьэбиннээх иэдэһэ
Тэриэкэ-тэриэкэ дэлбэритэ ыстанан
Хаар үрдүгэр түстүлэр,
Тоҕус илии хохтоох ньуура
Хомурус-хомурус гиммитигэр
Хомурах үрдүгэр тохтон [кун...] хараардылар.
340. Орто халлаан уола
Омуннаайы Бухатыыр, биһи уолбут,
Киил мас курдук кинэччи таттарда,
Хаппыт мас курдук ханаччы таттарда,
Үөл мас курдук өнөччү таттарда,
341. Иһин хаана ииримтийэн кэллэ,
Муннун хаана буруолаан кэллэ,
Сүүһүн хаана һүүрэлээн кэллэ,
Кэтэх өттүттэн киһиргэс һанаата киирдэ,
Бас өттүттэн бардам һанаата киирдэ,
Ойоҕос өртүттэн уордаах һанаа уор кылам улаатта,
Уһун һордонно. Ол кини үс һүүстэн тахса [киһитигин...] киһитин өйдөөбөт-дьүүллээбэт курдук буолла. «Таҕыстыннар да киирдиннэр», – дии һаныы түстэ:
342. – Бу-у-уо!
Түгэх дойду түөкүнэ,
Уһук дойду ороспуойа,
Алын дайды адьырайа,
Арҕаа халлаан аҥардас харахтааҕын атамаана
Миигиннээн сиэригин, миэхэ кэлэн бэһиэкэйдии тураҕын дуо?
Уоһуҥ уҕалдьытын уҕалдьылыы туруба,
Аһаҕас санааҥ сатабылын саҥара туруба,
Тойон ыбайгын, балтыгын миэхэ туттарбытыҥ дуо?
343. Босуолгун болбуоттанан,
Ыккын сирдьиттэнэн,
Тэбиэн күнүн үтүөтүн,
Тэргэн ыйыҥ саҥатын,
Үдүгүн-бадыгын
Өйдүүр-саныыр эрдэххинэ,
Төннө-бара турууй бу,
Этиҥ-тирииҥ бүтүн эрдэҕинэ!
344. Мин курдук уол оҕону, эр киһини харчаттан тырыта-хайыта сии үөрэммиккиний?
Дьиккэр өлүү уолаттара буола буолаҕыт?
Хаамтаҕым аайы хардыыбар,
Үктэннэҕим аайы олукпар
Үөдэн өлүү уолаттара баар буолан истэхтэрэй?!
345. Иртэнэ ууран искин тыырыам,
Умсары ууран ойуу уорҕаҕын ойуулуом,
Тыҥалаах сүрэххин тиэрэ олуйан таҕаараммын, тырыта-хайыта быһан, күн-ый эрэйин көрлөрөн, өлөрбөт эрэ буолуом суоҕа. Өлөр төрүөт көрдьөөҥҥүн, түҥкэтийэн кэлбит дьүгэр өлүү уола буолуоҥ эбээт! Туох көрдьөөн манна кэлбиккиний? Кэлбиккин кэмсиннэриэм, сылльыбытыҥ сымыйа буолуоҕа! – диир.
346. Диэн баран, төбөтүнэн хайа таһыйан ыытыам диэн, отто ол уол ньургуһуох халлаан лоотукус сулуһун курдук батыйатынан төбөтүн устун биэрбитин, сыыһа таһыйтаран, тоҥ һиргэ тоҕус һиринэн тосту таһыйтаран кээстэ.
347. Абааһы уола дьэбиннээх күөх илбиһинэн айыы уолун төбөтүн хайа таһыйыам диэн биэрдэ-э! Аһара көтөн биэрдэ. Тоҥ һиргэ һэттэ һиринэн дьэбин һиэбитинэн «хар» гына алдьанан хаалла. [Туох...] Баты- йалара һуох буолан хаалла.
348. Уолук уолуктарыттан ылыстылар, кэннилэринэн-иннилэринэн чинэристилэр. Абааһы уолун кэннинэн чинэритэн, биир дал тустатын тоҕо [ас...] анньан таҕыстылар. Тоҕо анньан таҕыстылар. Томтор арҕаа уһугун дикки тэйиэккэлии-тэйиэккэлии, ыстаҥалаһа-ыстаҥалаһа нэҥ- сэлгэн кыланаллар, айдаан бөҕөнү тардаллар. Ампаалык бөҕө буолар.
349. Абааһы уола дьонугар иһитиннэрээри кыйгыаҥныыр.
Уолук-уолуктарыттан ылыһан,
Уор хаан былдьаһан,
Эҥэр-эҥэрдэстэриттэн тутуһан,
Эмсэлҕэн кыланан,
Дьэ, илгистэн айанныыллар.
350. Дьиэ көстөр-көстүбэтигэр тиийэн баран, айыы уола абааһы уолун умса һадьыйан ылар. Умса һадьыйан ылбытыгар, аҥар атаҕынан тобуктуу түһэр. Онтон айыы уолун, «мин да хайтахпыный?» диэн баран, айыы уолун уолугуттан харбаан баран, умса һадьыйан, уллуҥаҕын да хамнаппата.
351. Дьэ, онтон охсуһан урбайан истилэр. Хас эрэ түүннээх күн охсуһан истилэр, охсуһан истилэр, охсуһан истилэр. Һөдүөкэ уолун үс хос мэйиитин Омуннаайы Бухатыыр биирдэ быһа таһыйан ыытта. Һүрэҕин быһарын уонна тыҥатын быһарын билбэт, бу өллө. Көхсө туран хаалла, мэйиитэ быһа ыстанан түстэ.
352. «Дьиккэр өлүү уола бу бачча кэбирэх буолан баран, миигиннээн сиэри, биһигиннээн сиэри биһиэхэ кэлбит дуу», – дии һаныыр.
Дии һанаан баран,
Һэттэ тиит мэйиитин тиһэ тардан ылар,
Аҕыс тиит мэйиитин арааттыы тардан ылар,
Отут тиит мэйиитин олгуйа тардан ылан,
Булгу-халгы үктээн, һүгэ-быһах көрдьөммөт,
Кутаалаах кугас тыын босхо тумул курдук [отууну...] отууну оттон кэбиһэр.
353. Һыыр үрдүгэр тиийэн,
Һэттэ сэттигэстээх дьэллик байҕал,
Аҕыс үөстээх аҥаат байҕал,
Тоҕус үөстээх тумурук байҕал
Үрдүгэр [илльэн...] илльэн уоттаан быдылытар.
354. Түөрт уон түөрт эриэн чиэрбэлэр кырыы диэки «чыып-чаап» дии-дии, һүүрэллэр да һүүрэллэр. Моҕойдор-чиэрбэлэр һүүрэллэр. Үҥүү уһугунан уокка харыйан киллэрэн иһэр, харыйан киллэрэн биир да һуох гынан кэбиһэр.
355. «Күтүр өстөөх
Уттаммыта харыата һуох буоллун,
Өлбүтэ өлүгэ һуох буоллун!
Ону өлбүтүн, уоттаммыт харыатын көрөөрү кэлэллэр ду, көрдөрүөм һуоҕа», - диэн һанаан, һилиргэхтээх тиити һилиргэҕин һиҥнэри тардан ылан, байҕалга күрдьэн бырылатан киллэрэр. Күрдьэн бырылатан киллэрэн, булаан, булаан, булаан кэбиһэр.
356. Онтон, абааһы һалым айаҕыттан аастыбыт, куоттубут аҕыйах күн, өллө, дии һанаан баран, дьэ, кэлэр дьиэтигэр. Дьиэтигэр кэлэн, утаппыта обун! {Сэттэ нэдиэлэ хонуга утуйбут киһи, хас да ый ду, хас да һыл ду охсуспутун билбэтэ. Һин балай эрэ өр охсуста. Ол муоралара дьиэ таһыгар һуох этэ. Ол үрдүгэр һубу тиийэн һыыталлар эбит. Ол гынан баран дьиэтигэр кэлэн, уку-дьуку дьиэҕэ киирэн},
357. Утаппыта омун,
Харгыйбыта халыан.
Дьиэтигэр кэлэн,
Дьиэтин айаҕын тэлэйэ аһан,
Аҥар атаҕа иһирдьэ,
Аҥар атаҕын таһырдьа уурда.
һүрдээх кытаанахтык кэтэҕиттэн киһи тардар. Кэтэҕиттэн киһи тардан ылбытыгар, көрө түһэр.
358. Оо, баарыгытааҕар улахан,
Баарыгытааҕар һүрдээх
Һөдүөкэ кэлэн ньылбы тардан ылла. Ньылбы тардан ылла.
359. Дьэ, кэлэн эмиэ төлө ыһыктан кэбистэ. Һоҕотох илиитинэн һоҕотох [тугун...] дьилбэҕин кырбана-кырбана, күлэн тоҕута ыстанарга дылы гинэр.
Иннинэн бэрдээҥки тэбиитэ һири ыстанар,
Кэннинэн бэрдээҥки тэбиитэ һири ыстанар.
Кини олбуорун иһэ оннооҕор ойо киэҥ. {Ол ат биэ... баайар дьиэлэрин олбуорун аана тимир олбуор, ол-бу мээнэ дьиэ, олбуор буолбатах. Биһи олбуорбутунааҕар улахан соҕус олбуор буолуо /күлэр/}
Һаманнык диэн һаҥарар,
Һитинник диэн сэһэргии турар:
360. {Онтон көрө түспүтэ дуу, доҕоор!
Арҕаа диэкки
Босхо тумул туллан иһэр дуу,
Босхо ойуур туллан иһэр дуу диэбит курдук,
Оо, дьэ, киһи бөҕө батыыран иһэр, ыраах. Ыраах буолбатах томторго киирээри гиммит}.
361. – Буойакайа-буойа!
Алаата-а, алаата-ыы!
Алаатынар абаккам!
Тойонноотор убайбым Сэттэ Тумус ханна-ханна барда? Күн бээһэ манна кэлтэ буолуо дии-и?
362. Орто халлаан уола
Улуу тураҕас аттардаах
Омуннаайы Бухатыыр!
363. Өлөрбүккүн-өһөрбүккүн
Туох ханна сирдээтин, дайдылаатыҥ?
Өлөрбүккүн өһүгүн,
Уоттаммыккын харыатын
Була тардан кулу!
Сэттэ Тумус диэн убайбын!
Хардарыылаах Хардыылаах
Хатат Укулаат,
Охторуулаах олуктаах,
Хардарыылаах Хардыылаах
Хатат Укулаат убайбын
Ханна сирдээтиҥ, дайдылаатыҥ?
Тимир Чокулуку удаҕан эрдьиийбин
Ханна сирдээтиҥ, дайдылаатыҥ?
Була тардан кулу да! Эн – һоҕотох сомоҕо хардаҕын, биһиги үс сүүстэн тахса киһи, Хатат Укулаат норуоттара кэллилэр.
Ол иһэллэрин көрөҕүөн-көрбөккүөн дуо?
Оо, нойоонук, элбэх киһи дуо? Аҕыйах киһи дуо? Һу-у-ук! – диир.
364. Били киһи буоллаҕына,
Биэс диэн бискэйдээбэт,
Уон диэн уодьулаабат.
Бэйэтэ да тымтан, кыынньан, тыытыллан иһэн, тиийэн эрэр этэ. Били [киһини...] киһини уолугуттан харбыыр, уор хаанын былдьаһаллар. Уор хаан былдьаһаллар.
365. Биир да диэбэтэ, биэс да диэбэтэ. Һаҥарбата бэтэрээҕи киһи. Абааһы уолун кэнниттэн чинэритэн, баары биир дал туспаны тоҕо көтөн таҕыстылар, туманнаан таҕыстылар. Кини баттын кэннэ аҕата биир туспаны тутаа’эспит эмиэ. Иккис туспа атын сиринэн эмиэ алльанна. Тимир эрэһиинэ олбуор, мээнэ мас олбуор буолбатах, үс бэчээтинэй үрдүктээх. Ону тоҕо көтөн туманнаан арҕаа диэкки бардылар.
366. Бу дайдыга киһи уолугуттан анньылла түстүлэр. Хас да киһини, бу кинилэр тиийиилэригэр, тоҕо көтөн өлөрдүлэр. Дьэ, ол [кинилэр охсуһан...] кинилэр охсуһан туманнаннылар. Абааһылар кэлэннэр охсуһаллар. Айыы уолун кэлэн анньаллар, һугастан кэлэн астахтарына, [туохтара букатын хоппот] батыйалара олох хоппот. [Туга...] Куйаҕа халыҥа бэрт эбит.
367. Онтон буоллаҕына, харахтара көстүбэт буолан хаалла. Ыыс туманынан тыынныллар. Аан балаһа тыына аргыстаах уот буолан һирдьиттэннилэр. Охсуһуу бөҕө буолла, дьаабы бөҕө буолла. Бэйэ-бэйэлэрин тобулута анньыһан, өлө-өлө мөҥсөллөр. Баары биир айыы уолун оҕустахпыт дии-диилэр, бэйэ-бэйэлэрин тобулута таһыйсаллар, бэйэ- бэйэлэрин өлөссүһэллэр.
368. Айыы уола икки абааһы уола икки түбэспит киһилэрин тоҕута көтөн үктэнэ һылльаллар. Онтон ыла охсуһан иһэллэр, охсуһан иһэллэр. Үс сүүс киһи диэн элбэх, һоҕотох һомоҕо хараҕар элбэх бырдах курдук мунньусталлар.
369. Маанылаах балта тахсан батыйаннан биэрээр. Икки илиитинэн биэрдэҕинэ, үрүйэ үрэх айаҕын һаҕа киһини «нэлэрис» гынан охторон иһэр, охторон иһэр. Ыбайын таһыгар биир да киһини, хас эрэ чаас ду, туох ду буолан баран, һуох гынан кэбистэ. Кэннилэринэн чугуйдулар һорох дьоннор.
370. –– Оо, бу һүрдээх дьоннор эбит. Биһи барыаҕыҥ, – диэн биир һөдүөкэ һуол төрдүгэр тиийэн туран, иннэ диир. Икки бухатыыр охсуһа тураллар, ону биирдэрэ:
– Һээ! Дьахтартан куттанаҕын дуу? Һааппаккын даҕаны! Дьахтарга хайаан өлүөхпүтүнүй? Тиийэн ити дьахтары үлтү таһыйан өлөрөн баран, дьахтар ылыахпыт. Тиийэн уоттуохпут-күөстүөхпүт, уҥуоҕун үллэстэн дьахтар оҥостуохпут. Тириэрэн, өлбөт мэҥэ уутугар, тиллиэ- ҕэ оччоҕо.
371. – Кирдьик, оннук, – диэн баран, һаба һырсан кэлэллэр. Һаба һырсан кэллилэр, баары икки бухатыыр ириэнэх һиргэ иэччэхтии эргийэллэр, тоҥ сиргэ тобуктарын ньоҕоролууллар. Охсуһан иһэллэр, охсуһан иһэллэр, охсуһа тураллар.
372. Ол охсуһа турдахтарына, баарыгы ...
|төлөпүөн тыаһаабытыгар|: /Киһи кэллэ дуу, ханнык дуу? Баҕар, кыыс кэллэ дуу?/
... баары кыыс буоллаҕына, мааҥы үйэттэн утуйа һытан холодуйбут, {абааһы уола – һыыһа-халты таһыттарбыт киһи, [туох] Омуннаайы Бухатыырдааҕар омуннаах үлүгэр һыыһа-халты таһыттаран} ол кинилэр холуу охсоллоругар хотторбот.
373. Били дьону буоллаҕына, оттуу кырган биир да һуох гына өлөрөн түһэрдилэр. Киһи-сүөһү хаанын тобугунан кэһэн төнүннэ, ыба-йын диэки кэлэригэр охсуһа тураллар. Убайа буоллаҕына, бу һөдүөкэни кытта охсуһа турар. Һөдүөкэни кытта охсуһа турар. Һөдүөкэтин кыайан эрэр, охсуһан.
374. Били кыыс кэлэн: «Эмиэ һирбин-дайдыбын, аата, кута-нуора [оҥордоҕо] оҥордохторо. Туох көрдьөөн манна кэлбит баҕайыларый?» – дии һаныыр. Абааһы уолун, кэлэн, кулгааҕын үүтүн устун чуҥуратар. Икки мэйиитин быһа таһыйан ыытар, биир мэйиитэ хаалан хаалар көхсүгэр.
375. Онтон [икки] ыбайа буллаҕына, биир мэйиитин батыйанан быһа таһыйан ыытар. Батыйанан быһа таһыйан ыыппыта, эмиэ өрүүлээх баттахтаах тус арҕаа диэки һүүрэн додоһуйар. Һүүрэн додоһуйбутугар, кэнниттэн һүүрэн, кыыс, урут-кэннэки турар киһи, [һитэ көтөр] һиппэт. Һүрдээх түргэн.
376. Хорголдьун дьэрэкээннээх уктаах, һыа-һыдырыкы быһаҕын үстэ һиллээн баран:
– Абааһы уолун һуорахатын булкуйан бараҥҥын, төттөрү [эрги- йэн] эргийэн, илиим бэлэһигэр уккунан тура түс эрэ! – диир.

Магнитофонная лента №2, сторона В (трек 4)
377. [Киһи-сүөһү тобу... ээ...] Абааһылар хааннарын тобугунан кэһэн ньоҕоролоон кэлбитигэр, ыбайа буоллаҕына, турар, хаан-һиин буолбут, син биир илистибит-холустубут.
378. Онтон били абааһы мэйиитин буллаҕына, били кыыс быһаҕа һитэ көтөн тиийэн, төбөтүнэн хайа көтөн, һуораханын биир да һуох гинэн, биир да һуох гинэн баран, быһаҕа [кэлэн ытыһын...] ытыһыгар кэлэн, кэтэҕинэн туруору һаайылла түһэр, убунан, убунан һаайылла түһэр.
379. – Убаай, бу һөдүөкэни уоттаа’һиэххэ. Ити һуораххатыгар дөссө кута баар. Ити баттахтарыгар һылльар. Түргэнник уоттуохха, – диир.
– Ээх,– диир.
380. Һэттэ тиит мэйиитин
Һилэ тардан ылаллар,
Отут тиит мэйиитин
Олгуйа тардан ылаллар,
Тоҕус тиит мэйиитин
Туура тардан ыланнар,
Булгу-халгы үктээн, баары үрэхтэрин үрдүгэр һылльаллар, эмиэ кэлбиттэр эбит.
381. Онно һөдүөкэлэрин уолун уоттаан кэбиһэллэр. Бүтүннүү уоттаан кэбиһэллэр. Үөн бөҕө. Дьэ, түөрт уон түөрт ала моҕой, мээнэ чиэрбэ-иттэ буолбатах. Дьэ, ол быыһыгар «чыып-чаап чыкыйар» дии-дии моҕойдор һүүрэн моххоруһаллар. Дьэ, онон [туох] үҥүү төбөтүнэн үөлэ-үөлэ быраҕан, быраҕан биир да һуох гыннылар. Баттаҕын аҕалан «сырк» гына уокка быраҕан кэбиһэр. Уокка быраҕан кэбиспитигэр, биир баттах биир мутукка иилиллэн туран маннык һаҥарар {биир өрүүлээх баттах бүтүннүү}:
382. – Алаатын, алаатын!
Мин диэтэр киһи да, дьабарааскы саҕа хаалыан тухары киһини сайыалыыр бэйэкээм, бу
Айыы кыыһа
Алыс аптаах эбиккин,
Күн кыыһа
Күтүр күүстээх эбиккин,
Кыайдыҥ, хоттуҥ!
383. Мин диэтэр киһи да ийэ кутум бу аххан баарбын. Орто куппун эн өлөрдүҥ. Суораха иһиттэн тус соллону сотуолаан өлөрдүҥ буолбат дуо?!
Ийэ кутум субу эргиллээхтээн кэлиэҕэ, хатыай!
Аҕыс ыйгар тиийэн аталыйан,
Тоҕус ыйгар тиийэҥҥин
Тоҕоһоҕо киирэн аххан турдаххына,
Холумтонуҥ оройунан күөрэйдэхпинэ, миэнэ аххан буолаахайдыыр ини да, ини да!
384. Ситиэм диэҥҥин сойуолаһа соруйуба, – диэн эрдэҕинэ, уол эриэн оҕун {һототун хоонньугар укта һылльар эбит} үстэ һиллээн баран, [тугу] өрүүлээх баттах көтөн эрдэҕинэ, ыта <...> |охсор|.
Үс хос мэйиилээх,
Үс хос кутуруктаах
Һадаҕа уот моҕой үс хос мэйиитин биирдэ быһа ытан кээспитэ,
385. Оо, хонууга тиийэн,
Кыйбаҥныы-кыйбаҥныы,
Көҕөрө-көҕөрө,
Өлө-өлө һытар.
Ону һаҥардыбаттар даҕаны, уокка аҕалан, үөлэ-үөлэ үҥүүгэ үөлэн аҕалан, уоттаа’стилэр.
386. Дьэ, бухатын өллө! Бу дьабарааскы һаҕа булуон тохору киһини һайыалыы һылльан өлөрөр киһи икки атыыр улахан бухатыырга түбэһэн, дьэ, бу өллөҕө.
387. Дьэ, манна дьуорайдылар бу улахан дьоннор, улахан буха- тыырдар, кубалҕаттаах бухатыырдар.
Кубалҕаттара куодьуйда,
Айыыга баһылаттылар,
Урааҥхайдарын оттулар.
388. – Дьэ, убаай! Бу бэйэлээх
Һэттэлээх һылгы төһөлөөх
Тэһийэн-тулуйан туруой?
Дьилиэ нөҥүө чигдибит,
Тоҕустаах һылгы тулуйан-тэһийэн турар
Дьулуоҥ үс томторбут,
Дьэ, быттахтаах былаҕайдаах [абааһы уолун...] абааһы уолун хаана-һиинэ буолбутун, маны биһи хайдах гынан оҥоробут? Дьэ, маны барытын уоттуохха, харбыы-харбыы дэлби уоттаан кэбиһиэххэ. Кинилэр һиллэрэ, һыыҥтара [бүтүннүү...] бүтүннүү чиэрбэ буолуоҕа, – диир кыыс. – Чэ, маны биһи үлэлиэх, убаай! – диир.
389. – Ээх!
Мин
Алыс ыраах айантан ахсарыйан иһэбин,
Күтүр ыраах һиртэн иһэбин,
Һүрдээх улахан һөдүөкэни кытта охсуспутум. Ол һөдүөкэм аныойуун эбит. Наар кырпа түүтүн туттара һылльар баҕайы эбит. Дьэ, сүрдээх охсуһууга һылльан баран, ити кэргэн ылан кэлбитим. Һылайан баран һылдьабын, – диир.
390. – Ээх, – диир.
– Ээх, – диэн баран, һиэбиттэн ылан өлбөт {баары, өлбөт мэҥэуулаах, били һөдүөкэттэн... атыттан булбута. Ол} уутуттан убайыгар айа- ҕар аҥынахтыыр, хараҕар һотор, иһигэр иһэрдэр.
391. Оо, убайа мааҕы, дьахтар ыла бараары, ойон тура эккириэбитинээҕэр
Үс оччо үлүгэрдээх,
Биэс оччо бэртээх,
Уон оччо уохтаах-эрчимнээх
Уол оҕо буолла!
Иҥиирин тыаһа чип-чигинэс буолла. Кыыс бэйэтэ быычыкыйааннык һөмүйэтин төбөтүгэр биһэн ылан, айаҕар һоттон көрбүтүгэр,иҥиирин тыаһа чиччигиниир.
392. Кини үйэ тухары төһө да охсуһууга һылдьыбытын иһин, били үс өрүөллээх кулуннаах киһи, өлөн-охтон биэрбэт. Аһара көтөн биэрэ һылльар. Ол иһин кини үйэ тухары уҥуоҕа кыратыттан ыалльыбат. О’нан кини тэбэнирдэ. Эмиэ иҥиирин тыаһа чип-чиччигинэс буолла.
393. Абааһылары буоллаҕына, атахтарын төбөтүттэн тута-тута үрэх үрдүгэр һаҕастаа да һаҕастаа буоллулар. Биирдэ... үс сүүстэн тахса киһи элбэх. Мээлэ буолбатах. Чыычча барытын [оттору-маҕастары ба...] оттору-мастары, ыарҕалары, талахтары, һир кырыстары – бүтүннүү ньылбы һосторон аҕалан, умса-төннө эргийбит киһини бүтүннүү аҕаланнар, дьэ, уоттаан бырылаттылар. Һирдэрин кырсын бүтүннүү аҕаланнар уоттаан кэбистилэр. Дэлби харбаан, оннук-маннык һуох гына оҥордулар.
394. Ол гынан баран, дьэ, дьиэлэригэр кэллилэр, уоттаан. Уоттаан баран, күлүн буоллаҕына, баары кыыс һилирбэхтии тардан, һилиргээһиннэри тардан ылан байҕалга булаан-булаан, булаан кэбиһэр. Ыбайа ону көрөн баран, балтын диэки көрөн, һонньус гына күлэн кээһэр уонна һаҥарбат.
395. Онтон дьиэлэригэр ыбайдыы-балыстыы илиилэриттэн һиэтилэһэн баран, күлэн-оонньоон дьиэлэригэр кэлэн киирэллэр. Уол буоллаҕына, киирэн,
«Көҕөрбүтүм буолуо» дии-дии,
Үгүрүөлүү-үгүрүөлүү
Күөх далай уутугар
Көҥүстүү анньынар,
«Хараарбытым буолуоҕа» диэн,
Часкыйа-часкыйа
Хара далай уутугар
Хастарыта анньынар.
396. Кыыс да мантан итэҕэс буолбата,
«Көҕөрбүтүм буолуо» дии-дии,
Күөх далай уутугар көҥүлүтэ анньынар,
«Хараарбытым буолуоҕа» диэн,
Часкыйа-часкыйа
Хара далай уутугар
Хастырыта анньынар.
397. Бэйэтэ буоллаҕына: «Аҕыс атыыр үөрэ өргөстөөх аламай маҥан күн туллан түстэ ду?» - дии һанаабыта, кыыс дьахтар киһи туналҕаннаах маҕан ньуура туналыйан |олорор|, таһырдьаттан киирдэҕи- нэ эмиэ оннук этэ, билигин эмиэ оннук. [Балтын... ээ, туга буоллаҕына...]Һаҥаһын аата – үтүөтүгэр үктэммит суола үүт кыраһаҕа көстүбэт Үтүөҥкэйдээн Куо диэн [балы... һаҥастаах]. Биир да күүһэ һуох, ол гынан баран, наһаа үчүгэй дьүһүннээх. {Дьэ, ол үүт кыраһаҕа үктэммэт диэн, ол аата дьиэттэн тахсыбакка, иһиккэ һаахтыы-ииктии олорор}.
Ымыйахха ыбаҕастыыр,
Хобордооххо хойуулуур,
Тэриэлкэҕэ тэстэр,
Чааскыга тахсар.
398. Дьэ, дьиэлэригэр кэлэн киирдилэр. Дьиэлэригэр кэлэн[киирэннэр...] киирэннэр, били дьон үөрүү-көтүү үксээтэ.
– Дьэ, ити биһи оҕолорбут баар буоланнар, биһиги бу күммүт үүнэн эрдэҕэ, – диэн оҕонньордоох эмээхсин эмиэ үөрдүлэр.
399. Онтон буоллаҕына, били оҕонньордоох эмээхсин часкаадыйа кырдьыбыттар. Мааҕы тириэрэргэ дылы гиммитэ. Билигин эмиэкыыстара айахтарыгар, кыламаннарыгар өлбөт мэҥэ уутун эмиэ эбии һотон биэрэр. Ийэтэ һибилиигин бу охсуһууттан киириитигэр кини эрэ барда. Убайа охсуһан эмиэ манна кэллэ. Онно бүтүүтүн үөрүүтүгэр ийэтин-аҕатын өлбөт мэҥэ уутунан һотуталаабытыгар, аҕата буоллаҕына, һүүрбэ биэстээх эр уол оҕо буолан хаалла, [хам...] аас маҥан сылайдардаах сиэлин курдук аастыйбыт аһа хап-хара буолан хаалла; ийэтэ буоллаҕына, һүүрбэ һэттэ һаастаах дьахтар кыыс буолан хаалла, күөх бороҥ һубу хомоҕойун түүтүн курдук күрэҥсийбит кө’үлэ хап-хара буолан хаалла. Эдэрдэригэр түстүлэр, үөрдүлэр-көттүлэр.
400. Дьэ, бу бэйэлээх!
Һааммаламмыт кымыһынан
Һанааларын таҕырҕаттылар,
Көөнньөрүүлээх кымыһынан
Күөмэйдэрин [оҥос... оҥоһуннулар] оҥоһуннулар,
Араҕас арыыннан айахтарын һайҕаннылар,
Һөҥ сүөгэйинэн һүрэхтэрин һөрүүкэттилэр,
Кэтит түөстээҕи кэдирги быстылар,
Уһун ойоҕостооҕу умсары быстылар,
Һуон һааллааҕы тосту быһан нуоҕалдьыттылар,
Халыҥ хаһаны хабылы быстылар,
Аһаан-сиэн бүттүлэр.
Бүтэн, биир бэйэлэрэ
Биэс киһи бэсэлээйин бэсэлээйдээтилэр,
Һоҕотох бэйэлэрэ
Уон киһи оонньутун оонньоотулар.
401. Били кыыс буоллаҕына, һаҥаһыгар, айаннаан кэлэн ахсарыйбыт һаҥаһыгар эмиэ иһигэр иһэрпитэ, таһыгар аҕынахтаппыта. Урут даҕаны “аҕыс өргөстөөх аламаҕай маҥан күн, күн биллирик ороҥҥо һытар дуу?” дии һанаабыта, хатын һаҥаһын [һырайын...] һырайа эбит. Оннук үчүгэй дьүһүннээх дьахтар. Онно бууса үчүгэй буолар.
402. Дьэ, тиҥ-тиҥинээн, таҥ-таҥынаан олороллор. Үчүгэй бэйэлээхтик. Баары күтүөттэрэ кэлэ илик. Туох да суох. Ту-уох да суох. Олоролло-ор.
403. Онтон баары куолутунан, кый былыт аттаах Кый [Кыйы-лааҥкы...] Кыйылааҥкы дьахтара биирдэ тоҕус ыйыгар тиийэн тоҕо- һоҕо киирэр. Тоҕус ыйыгар тиийэн тоҕоһоҕо киирдэ. Дьиэҕэ биир да киһи һуох буолан хаалтар. Аҕата да һуох, ийэтэ да һуох, дьабына да һуохбуолан [хаалла...] хаалбыт. Тоҕоһоҕо, тоҕус ыйыгар тиийэн, тоҕоһоҕо киирдэ.
404. Онтон онус хонугар, һаннын байаатыгар дылы [кыһы...] хара көмүс кудураабай баттахтаах уол оҕо төрүүр. [Онтон...] Онтон кэмниэ кэнэҕэс буолбата, хомнуо хойут буолтун кэнниттэн, тиллэн бүппүтүн кэннинэ, аһыах курдук иҥсэрбитин кэннэ ийэтэ-аҕата киирэллэр. Ол гинэн [туох да] һаҥаһа, ыбайа киирэллэр.
405. Ол оҕо биир хонугар биирдээх оҕо булан, һүүрэ һылльар, икки хоммута иккилээх оҕо буолар, уон хоммута уоннаах оҕо буолан, чаачар һаанан, талах оноҕоһунан ытыалыы-ытыалыы таһырдьаттан олохкиирбэт. Дьэ, төҥүргэһи ытыалыыр, чыычаахтары ытыалыыр, чооруос- тары ытыалыы һылльар.
406. – Чооруостары ыппат буол, дууһалааҕы ыппат буол. Һэттээх- һэлээннээх буолуоҕа. Төҥүргэһи эрэ ытар буол, – диир эбэтэ. Уонна ким да һаҥарбат. Ону:
– Ээх, – диир уол.
407. Уон хоммута уоннаах уол оҕо буолар, уоннаах уол оҕо буолар. Уол дьиэҕэ көтөн түһэр. Уона буолан баран, [ийэтин дьилбэҕэр та...]ийэтин дьилбэҕэр мэйиитин уура’һэр уонна ийэтин өрө көрө кээһэр, эриэһинээх үүн тиэрбэһин курдук эрэличчи-бурулуччу көрө-ээһэр. Бэ- йэтэ буоллаҕына, улахана һэттэ миэтирэ усталаах. Ол гынан баран, маннык диэн һаманныгы һаҥарар, һитинник диэн сэһэргиир:
408. – Ийэкэ-э!
Күөһэлитэн төрөппүт
Көмүстэй дьилбэхтээх
Күбэй хатын ийэм эмээхсин,
Эһэлээх эбэм оҥонньордоох эмээхсин,
Тойон таайым, таайыаҕым,
Орто халлаан уола
Улуу тураҕас аттаах
Омуннаайы Бухатыыр,
Хатын саҥаһым,
Үтүөтүгэр үктэммит суола
Үүт кыраһаҕа көстүбэт
Үтүөкэйдээн Куо саҥас!
409. Бүрү-бүттүүн барыгыт
Истэн элкээрэн,
Көрө бүдүүлүү,
Таба таайа-дьаллыктыы
Олордоххуот!
Ийэкээм, аҕаккаам,
Ээ... ийэкэйэм, эбээ, эһээ, тойон таайым, саҥаһым!
Тура ууран баран толкуйдааҥ!
Устунан ууран сыаналааҥ!
410. Мин тойон аҕалаах буолуохтаахпын, кый былыт аттаах Кый Кыйылааҥкы диэн. Ол ханна бартай? Хаһан кэлэр? Миэхэ этэн кулуҥ!
Мин уоһум уоһаҕа сууйулунна,
Хараҕым хаана хастырыйда,
Холум этэ хойунна,
Буутум этэ муҥутаата,
Сиһим этэ ситтэ.
Үөмэн тиийбэт үрдүк аатым, үрүҥ солом
Ким хайа буолуомуй?
Табан ааттыыр дахсын аатым
Ким буолуоҕай?
Этэн кулууй, ийэхээ.
Эбэкээ, эһэхээ, этэн кулуҥ!
411. Мин тойон аҕам
Ир суолун ириэнэхтии ирдии,
Тоҥ суолун тоҥорбокко [с]ордуу бардым!
Уол оҕо эр киһи буолан олорон, аҕабын туора суолга туһаайыытыгар туолуннарыам дуо? Атын суолга аралльытыам дуо? Һоо, аһыахсыт айаҕар анаммыта буолуоҕа, сиэхситтэр тэргэннээн сиэри гиммиттэрэ буолуоҕа!
412. Эйэ-хайа-хайа-хайа!
Үөмэн тиийбэт үрдүк ааппын, үтүө солобун этэ тарт! Эппэт буоллаххына, киҥкиниир киэҥ халлаан, уларыйан турбат улуу маҥан халлааным уҥуоргу өттүгэр тиийэммин, кыыс таҥара [кыр... кый кы...] кытыаныгар кыттыбыт кыталыктар үөрдэригэр тиийэммин ааттаныам, сэттэ ыраас халлаан ойбонугар сүрэхтэниэм.
413. Ийэ-ийэкээм, эбээ-эбэкээм, эһэкээ-эһэкээм! Миигин ааттаатаххытына, аҕабар тиийиэм. Онтон оннук ааттаабакка ыыттаххына, киҥкиниир киэҥ субай халлааным субатын үрдүгэр олоруом. Манна кэлиэм суоҕа, – диир.
Уола ийэтин өрө көрө һытан, инньэ диэн бэлэстэтэр.
414. – Ээ, хайаан оннук буолуоҕай? Кэбис, кэбис, ичигээм! Ааттыахпыт, ааттыахпыт. Хайаан, ол баран хаалыыгый? Ойуур куһаҕан көтөрүн курдук бараҕын дуо? – диир эһэтэ. Эбэтэ эмиэ инньэ диир.
415. Ийэтэ этэр:
– Чэ, ааттыам, – диир. – Ол, күнүгэр-ыйыгар үтүөнү һанаабат күүстээх-уохтаах Күннээйи Бухатыыр буол, – диир. – Һөп дуо? – диир.
– Һөп, һөпкө, һөпкө эттиҥ. Ийээ, мин бардым, – диир.
416. – Ээ,
Былаҕайга былдьатар,
Диэбилэйгэ дэбилэттэрэр
Күнүҥ кэллэҕинэ, миигин ахтан аһардаар.
Эн улчурхай уҥуохтааххын, албыныҥ.
Хараҥ силиитэ – хаан,
Уллуҥуҥ һилиитэ – уу,
Уоһуҥ уоһаҕа һууйулла илик,
Хараҕыҥ хаана хастырыйа илик,
417. Ол да буоллар, ити бардыҥ. Чэ, бар. Уол оҕо охсуһууга оҥоһуллан төрүүр баҕайыта, бар!
Былаҕайга былдьатыба,
Дьиэлигэйгэ дьиэлиттэрибэ,
Кылааннаахха кытт... кыттыба,
Уһуктаахха уолльаһыба!
418. Өлөр күнүҥ үтүрүһэн кэллэҕинэ,
Халыҥ өлүү хабырыһан кэллэҕинэ,
[Орто дойду...] Орто дойду дьай хара даҕаны өлүүтүн өлөөрү гыннаҕына, миигин ахтан аһардаар. [Мин даҕаны...] Мин тиийиэҕим оччоҕо. Дьэ, быралҕаннаах быдан бырастыы!
Охтооххо охтубат,
Һаалаахха һамныбат
Һаха бухатыыр буол! – диир. Ийэтэ инньэ диэтэ.
– Чэ, һөп, – диэн баран, уол таһырдьа ыстанар.
419. «Ити уол тугунан барар эбитэй? Атынан барара эрэ? Күөх бороҥ аттаах Күннээйи Баатыр, күөх бороҥ аттаах. Атынан барар ду? Аккын бар диэбэтим» дии һанаан баран, таһырдьа ыстанар ийэтэ. Ийэтэ таһырдьа ыстаммытыгар, һаҥаһа кытта таһырдьа ыстанар. Онтон һаҥаһа кытта таһырдьа ыстанар. [Һаҥаһа ийэти кытта...]
420. Уоллара өрө дьаллас гына түстэ.
Моонньугар моойбордоох,
Кэтэҕэр кэрдиистээх,
Таллаҥнаах табыталлаах,
Оһуордаах уолуктаах,
Халлаан аалыскай мохсоҕол кыыла буолла даҕаны, үөһээ хал-лааҥҥа «кыы-ыс» гынан, дьэ, кыскыйан көтө турда, барда. Уоллара үөһээ халлааҥҥа барда.
421. «Орто дайыга барбыт курдук этинэр дии. [Үөһээ дайы...] Үөһэ барар эбит дуу? Үөһээ эбит дуу? Хата, үөһэ барбыт эбит дуу?» – дии һаныыр ийэтэ. Уола барда. [Төрөө...] Төрүү илик уола төрөөн, улаатан барда. [Эрэ...] Эрэ барда. Эрэ һэдибэ биллибэт. Уола һэдибэ һүрдээх киһи! Хайатын да һэдибэ биллибэт. Дьэ! Хас хонуктар, дьыллар-күннэр, дьыллар-ыйдар, күннэр ааһа баттаан бардылар.
422. Куолутунан, үтүөтүгэр үктэммит суола көстүбэт Үтүөкэйдээн Куо биирдэ тоҕус ыйыгар тиийэн тоҕоһоҕо киирэн турар. Кини иһин адыыласпыт киһи һуох. Тоҕус ыйыгар тиийэн, биир күн тоҕоһоҕокиирэн турбутугар, Орто халлаан уола Омуннаайы Бухатыыр билирик муннугар түһэн, һонноох һаҕынньаҕын бүрүнээн, бүрүнээн, бүрүнээн баран һытар. Ээ, дьахтара тоҕоһоҕо киирбитигэр. Ол гэннэ ки-им да һуох дьиэҕэ. Оҕонньордоох эмээхсин һуохтар.
423. Үктэммит һуола үүт кыраһаҕа биллибэт хатынын кытары көмөлөһө һылльар. «Мин көмөлүүм да көмөлөһүүм» диэн көмөлөһөр. Эмээхсин «бэйэм һылльыам», «олор да олор» диэн кийиитин олох үлэлэппэт. Туруорбат, ону буоллаҕына, бэйэтэ туран тахсан киирэ һылльар, олорбот, олох олорбот. {Үүт кыраһаҕа үктэммит һуола көстүбэт, ол аата хостон тахсыбат оҕо эбит, дьэ, манна кэлэн, «биһиги оннук кулут оҥостоору гынныбыт» диэн, эмээхсин ол «тахсыба да тахсыба» диир. Ону истибэт}:
424. – Омук һиригэр улууска барбыт,
Тирээбиллээх [дьиэҕэ...] дьиэҕэ олорорго,
Тулааһыннаах дьиэ тутааҕа,
Маҥаналаах дьиэ баһылыга ,
Иэримэ дьиэ иччитэ буолбут киһи үлэлиэхтээх. Оҕо сааһым аны урайда, эдэр сааһым аны урайда, – диэн дьахтар кыһаммат буола’албыт.
425. Ээ, үүт кыраһаҕа көстүбэт [Үтүө Үҥкэйдээн Куо...] Үтүө Үҥкэйдээн Куо билигин тоҕоһоҕо кииртэ дуу, тоҕус ыйыгар тиийэн? Тоҕус ыйыгар тиийэн, тоҕоһоҕо киирэр Үтүө Үҥкэйдээн Куо. Биир күн һас- сиэрдэ таас кэлэн һиргэ «тос» гына түһэр. Эстэриик хара таас кэлэн, һиргэ “тос” гынна да, һымыыт да диэххэ, атын, таас диэххэ, атын, һиргэ кэлэн түстэ.
– Ыл, доҕоор, оҕо тумнастан хаалыаҕа, [хайаа диир...] тураҥҥын дэлби үктээ, дэлби үктээн кэбис оҕоҕун, – диир. – Тумнастыа!
426. Оо, уол һиргэммиччэ, куттаммычча, соһуйбучча, уолуйбучча һубуннаабат: «Мин курдук бухатыыр киһи үктээтэҕинэ, оҕо мэйиитэ баар буолуо һуох, оҕо буоллаҕына», - дии һаныыр. «Тааһынан төрүүр кыыллара эбит дуу, бу дьахталлар?» - дии һаныыр.
427. Ол гынан баран, таһырдьа ыстанар. Илин тумулга һүүрэнтиийэр. Илин [тааска... һүүрэн] тумулга һүүрэн тиийбитигэр, кини дьоллоох буолан, оруобуна һүүрэн тиийбит туһугар һытар ынах ханнын саҕа кыйга хара таас һытар. Ону көтөҕөн баран, төттөрү һүүрэн [мадьа...] мадьарыйан кэлэр. Сүүрэн мадьарыйан киирэн, баары хара таас үрдүгэр быраҕа-ар! Бырахпытыгар төбөтүнэн хайа ыстанар, түөрт буола хайа ыстана’алар.
428. Түөрт буола хайа ыстанан хаалбытыгар,
Үс хос мэйиилээх,
Түөнэ һото, бүүрү һуодьал,
Сүүһүн хаба ортотунан хото-бэхэ, килээр-малаар харахтаах,
Түөнэ һото, бүрү һуодьал былаат илиилээх,
һамаҕын ортотугар һоҕотох биир һуодьал атахтаах,
Ийэттэн түстэҕинэ, курданарыгар дылы куруһуох тимирдээх,
Дьапта һамыытыгар дылы дьапталҕа таас тимирдээх,
Аҥар харахтаах,
Аҥар илиилээх,
Аҥар атахтаах
Һөдүөкэ билириктэн мас кыстыыр муннугун эрийэ баран, һуолайаҕар тиийэн дьулайын анньа түстэ.
429. Отут былас уһуннаах,
Һэттэ былас туоралаах дьиэни оннук куоһарыта көтөн тиийэн, наһаа уһун, дьэ, ханчайа һытар. Умса түһэ һытар.
430. Били киһи буоллаҕына:
– Оо, хайаан, бу мин оҕом һөдүөккэ буолан хаалла? Мин оҕом һөдүөккэ буолбут, – диэн оруҥҥа ыстанар.
Оруҥҥа ыстаммытыгар:
– Тоҕо оруҥҥа тахса һатаатыҥ? Оҕоҕун һэттэ бэһирик тиити бэһин хастааҥҥын, биһик оҥор. Биһик оҥороҥҥун эмсэхтээ-иттэлээ, аһат. Мин ыалльа һытабын дии, – диир дьахтара.
431. Били киһи үтүөтүгэр үүт кыраһаҕа үктэммэт, үктэммит һуола көстүбэт, бухатыыр буолбатах буоллаҕа, кини. Дьэ, ону буоллаҕына, били киһи «оҕоҕун диир дуу, мин оҕом хайаан итинник буолуоҕай? Һөдүөкэ төрөөбүт» дии һанаан баран, харыс биилээх, хаптаар уктаах һүгэтин харбаан баран, илин тааска сүүрэр.
432. Илин тумулга тахсан, һэттэ бэһирик тиити бэһин һуллаан аҕалан, биһик оҥорор. Биһик оҥорор. Биир үс һылга хуруламмыт ат оҕуһу кэтэҕин уолаҕайыттан кутуругун төрдүгэр диэри тыыннаахтыы тириитин ньылбы тардан ылар. Тириитин ньылбы тардан ылан, {хата, ол оҕус үөрбүт} тириитин ньылбы тардан ылан, биһигин таарбайар, быа оҥорор. [Ээ, онтон биир бургунас ынах муоһун... муоһун төрдүнэн... туура харбаан ылар. Онтон биир бургунас ынах... тоҥуй ынах муоһун... ээ, эмиийин ыан атын кэмигэр үүт һүүрдүбүтүнэн быһа тардан ылар. Бургунас ынах муоһун...] Түөртээх бургунас ынах муоһун туура харбаан ылар, туура ийэтин иччитэ хааллыан тохору көҥдөйдүү. Онтон тоҥуй ынах эмиийин быһа тардыбытын чубуктаан кэбиһэр. Ол эмсэҕэ бургунас муоһа. Дьэ, эмсэкэтэ [үс... үс...] үс чаҥкырыктаах, һэттэ бүттэхтээх бээгэй биһик оҥорон баран. дьиэҕэ көтөн түһэр.
433. Ханньастан һытар, дьэ, уола. Тиммир киһи. Тиммир киһи һытарын били киһи [хайыыр...] кумпу-хампы тутан, биһиккэ уган кэбиһэр. Биһиккэ уган кэбиһэр. Баары эмсэҕинэн эмсэхтиир. Иккитэ һүөгэйи эмсэхтиир. Иккитэ-үстэ оборон иһэн:
– Һыы, [мин иһи...] мин ороҥҥо да иитиллэр оҕобун. Тугум эмиэ хачаҥхатай? – диэн биһиктэн туура мөҥсөн, һиргэ һуодьас гына түһэр.
434. Онтон:
– Мин иһиттэн да аһыыр оҕобун. Тугум эмсэҕэй? – диэн баран, эмсэҕин ылан дьиэтинэн биир туспа оннук быраҕан кэбиһэр, дьиэтин хайа быраҕан, һэттэ уон ньиргийэ-ньирийэ турда.
435. [Биир туспа] Алын диэки биһигин[и], «ороҥҥо да иитиллэр оҕобун», диэн быраҕан ыыппытыгар, биир туспаны тоҕу көтөн, этиҥ буолан ньиргийэ-ньириһийэ турда. Эмсэҕэ хайаа дьиэ туспатыгар барбыта биллибэт, биһигэ дьиэҕэ хайа туспа|ны| хайа көтөн барта биллибэт, дьиэбит хайа өттүгэр барбыта биллибэт. Икки туспаны хайа көтөн таҕыстылар.
436. Дьэ, ханньастан олорор. Һүрдээх куһаҕан.
Пыа, һөдүөккэ буоллаҕа. Куһаҕана-үчүгэйэ туохтаах буолуоҕай?
437. Дьапта һамыытыгар дылы
Дьапталҕа таас тимирдээх,
Курданарыгар диэри
Куруһуох тимирдээх,
Һүүһүн ортотугар һоҕотох биир харахтаах,
Түөһүн тылыгар
Биир һоҕотох илиилээх,
Һамаҕын туорайыгар һоҕотох биир атахтаах
уол оҕо.
438. Һүрдээх улахан, ол гынан баран. Күтүөмэтин һитээри гиннэ. Олоро-ор, дьэ. Үс хоммутугар үстээх буолла. Тахса-киирэ һылльар.
Һөдүөкэтэ һөдүөкэтинэн һылльар,
Һөдүөкэтэ һөдүөкэтинэн һылльар.
Онтон түөрт хонор,
Онтон биэс хонор,
Онтон алта хонор,
Онтон һэттэ хонор,
Онтон аҕыс хонор,
Онтон тоҕус хонор,
Онтон уон хонор.
439. Бу уон хоммутугар ийэтин дьилбэҕэр мэйиитин уура’ээһэр,
Һоҕотох көлүйэ күөл һаҕа хараҕынан көрөн кэбиһэр,
Һоҕотох биир былаатын тарбаҕынан кэтэх туттан кэбиһэр,
Һоҕотох атаҕын аҕатын үрдүгэр дьилбэгэр ууран кэбиһэр,
Көлүйэ күөл һаҕа хараҕынан килээр-малаар дьиэ үрдүн диэки көрөр уонна ийэтин диэки көрөр.
Һаманнык диэн һаҥарар,
һитинник диэн сэһэргиир, һытар,
Уон хонон баран:
440. – Алаата, алаата!
Уон ыйым-хонугум уһун [устаты...] усталаах-туоратыгар бүтэй маннык тараһаҥ иһигэр бүөрүмньүлээн ииппит,
Көмүстээх ньилбэхтээх,
Күөһэлитэн төрөппүт
Күбэй хатын ийэм эмээхсин,
Аҕыс ыйым хонугар алтаннардаах дьилбэккэр
Ааҥнаатаахтаан иитиммит,
Алтаннаах дьилбэхтээх
Аар тойон аҕам оҕонньор!
441. Эһэкэ, эһэкэ, эбэкэ, эбэкэ-ээ!
Эн истэнэргэр көрбүт түүлүм
Таба таайа, дьаллыктыы олордоххут.
Кыптыый буутун туттаҕыттан
Кыһалҕаны билбэтэх,
Кыргыһыыга мииннэр
Кырбый элэмэс аттаах,
Булуоҥҥа мииннэр
Моонньоҕон элэмэс аттааҕым,
Мааныга мииннэр
Байбара дьоруо аттаах
Кыыс Кындыарыкы Бухатыыр,
Хатыннаатар һаҥаһым,
Бары барыгыт,
Бүрү бүттүүн
Истэн элкээрэ,
Көрө бүдүүлүү олоруҥ.
442. Мин атын улуустарга сырыттахпына,
Ким-хайабын диэхпиний?
Уоһум хаана сууйунна,
Хараҕым хаана хастарыйда,
Уол оҕо, эр киһи буоллум.
Холум этэ хойунна,
Сиһим этэ ситээхтээтэ,
Буутум этэ муҥутаата.
443. Мин тойонноотор ыбайым,
Күнүгэр-ыйыгар үтүөнү санаабат,
Күүстээх-уохтаах
Күннээйи Баатыр
Ханна бартай,
Ханна кэлтэй?
Ол ир суолун ирдии,
Тоҥ суолун тордуу
Атын улуустарга бардахпына,
Мин үөмэн тиийбэт үрдүк аатым,
Бэҕийэн тиийбэт бээҕий аатым
Ким хайа буолуохпунуй?
Аллаатыкаа-аа! – дии-дии аҥайа һытар.
444. – Ээй, айан төрөппүт киһи аҕаҥ ааттаатын, – диир ийэтэ.
– Ээ, ыалльан төрөппүт киһи ийэҥ ааттаатын, – диир.
– Ээ, кырдьаҕас дьон, эһэҥ, эбэҥ ааттаатыннар, – диир.
– Ээ, һаҥаһыҥ ааттаатын, охсуһууга улчуйбут киһи, – диир.
{Бу уһаарыллан төрүөбүт охсуһууга. Кими этэрэ буолла ол? Ийэтин этэрэ буолуо}.
445. Дьэ, ол курдук [күөс...] үс тоҥ күөс уһун тухары: «Эн ааттаа, эн ааттаа», – дии-дии һыталлар. Айыы аатын ааттыахтарын – һөдүөккэ, һөдүөккэ аатын ааттыахтарын – ийэтэ-аҕата айыы. Ол иһин үс тоҥ күөс тохору олоролло-ор. Ким да, ким да, ким да туох да диэн ааттаабат.
446. Онуоха буоллаҕына, [ким] хатын һаҥаһа, кыргыһыыга мииннэр кырбый элэмэс аттаах Кыыс Кынньыарыкы Бухатыыр:
– Чэ, ким да ааттаабаккыт дуу, оҕоҕутун? Чэ, мин да ааттыам, – диир. – Мин да ааттыам этэ.
– Чэ, эт, – дииллэр.
«Эт» диэбитигэр, эрдэ ким да эппэт. Иҥиэт-иҥиэт гинэ-гинэ олороллор.
447. Һөдүөкэ килэйэн һытар. Наһаа куһаҕан дьүһүннээх. Һөдүөккэ. Һөдүөккэ. Туох да атына һуох.
– Чэ, мин ааттыам, – диир онуоха, киһитэ аккаастаабат:
448. – Күн Эрэли Бухатыыр буол! – диир. – Күүстээх-уохтаах Күн Эрэли Бухатыыр буол! – диэтэ. – [...уойнаада Күннээрик бухатыыр] Күн Эрэли Бухатыыр буол! Һөпкө эттим ду, һүөргү эттим ду, нохоо? – диир [һаҥаһа].
– Һыы, аата, [һаҥаһым] эрдэ эт|т|и[э]ҥ, һаамай һөпкө ааттаан! – диир.
Инньэ диэн баран, иһиттим-истибэтим диэтэ. Күн аһын күндүлэнэ илик, айыы аһын аһыы илик. Ол биирдэ-иккитэ эмсэммитэ дуу, суоҕа дуу? Оттон ол гынан, ол уоннаах оҕо [тохору] туһалааҕы аһаабыта һуох.
449. «Били киһи тахсыбыта, уол, тахсыбыта, ити уол ханна барда ити?» диэннэр, чыычча бары, эһээлээх эбэтэ түннүгүнэн көрөллөр, [ол наада тахсаллар] тахсыбаттар:
Тахса көттө,
Ааҥныы биэрдэ,
Төкүнүйэ түстэ,
[Үс тутум... үс илии буолбатах]
Үс тутум халыҥнаах
Тимир куйахтаах,
Һырдык таас һырайдаах,
Ханчытаат харахтаах,
Аллаах ат акымаллаах,
Харалык курдук [көмпөҕүркээн муруннаах...]
Көмпөҕүркээн муруннаах
Уол оҕо, эр киһи, айыы уола,
Алта былас дараҕар һарыннаах,
Биэс былас биэкэҕэр бииллээх,
Үс былас өлбөҕөр һыттыктаах,
Айыы уола буолан баран, тыыллан тылбаҥныы турар таһырдьа.
450. Ким да көрбөт дии һаныыр, ким да тахсыбата. Түннүгүнэн, саһан, көрө тураллар. Онтон тыыллаҥнаан-тыыллаҥнаан баран, ааҥныы биэрдэ, төкүнүйэ биэрдэ, үс сиринэн [туох...] ала хотой кыыл буолан баран, үөһэ көтөн хотойдо. Халлааҥҥа көтөн таҕыста. Бадда. Бу икки уол бадда.
451. Субу иннинэ ким бадда...
(Күннээйи?)
{Күннээйи буолбатах, Күннээйилэр, киннэр бардахтара дии! Күн Эрэли, икки, икки оҕолор. Ол гинэннэр, ким бардаҕа дии... кый былыт аттаах Кыйылааҥкы күтүөттэрэ. Онон, үс бухатыыр киһи баран турар. Бууйат баран тураллар. [Икки, ээ]} үһүө, дьэ, буолан бардылар.
452. Дьэ, онно оҕонньордоох эмээхсин эмиэ турбат буолан хааллылар. Турбат буолан хаалбыттарыгар Кынныарыкы этэр:
– Хайа, ийээ, хайаатыҥ? – диир.
– Һуох, хайаабатым даҕаны.
– Хайа, аҕаа, хайаатыҥ?
– Һуох, хайаабатым даҕаны, – диир.
– Хайааҥҥыт һытаҕыт? – диир.
[– Ээй, –] Онуоха:
– Ээй, оттон икки һиэммит ити бардылар. Баары күтүөппүт, улахан һиэммит баран, букатын уҥуох мэлигир һүтэн хааллылар.
Ити барда. Онно һаллан һытабыт.
453. – Һаллыба-аҥ, кэлиэхтэрэ. Охсуһууга һырыттахтара дии,ыраах бардылар. Тоҥуй кыыл дьоруота тоҕуста тугуттаан баран тиийэр, эксэл кыыл үтүөтэ үстэ саараан баран тиийэр [дайытыгар...] дайытыгар тиийэллэр. Онтон хайаан кэлиэхтэрэй?
/Оо, биэс ааста/
454.– Ол һүтэн хаалбыттарыттан һаллабыт диэн һытабыт, – дииллэр. – Һытымабыт, убаан. Билигин ол кэлиэхтэрэ. Хата, уолаттар дьахтар ылан кэлэллэр ини. Биир эмэ уол дьахтар ылан кэлиэ, биир эмэ уол дьахтар ыла барыа. Өлүөхтэр суох. Хайаан өлүөхтэрэй? Эһиги олоруҥ, – диир, Кынньыарыкы инньэ диэтэ.
455. «Кынныарыкы кыыс билэр», «инньэ диэтэ» диэн кыһаммат буола’аллылар. Оҕонньордоох эмээхсин эмиэ били наһаа эдэрдэригэр түспүттэригэр, эмиэ баттахтара үөһэ адаарыйан туран кэлбит. Үөһэ адаарыйан турбутугар, дьэ, баран тураллар, бу үс киһи баран турбуттарыгар [били киһи] куолуларынан утуйан хааллылар.
456. Һэттэ нэдиэлэ хонугун курдук һириэдиччи утуйан баран, тэбис-тэҥҥэ турдулар. [Тэбис-тэҥҥэ] Оҕонньордоох эмээхсин урут тура һыдьдьаллар. Оттон бу Кынныарыкы убайыныын, һаҥаһыныын тэбис-тэҥҥэ турдулар. Тахсаллар. Үс эдэр киһи таҕыста. Оҕонньордоох дьиэлэригэр бааллар. Тахсан-киирэн бүппүттэр быһыылаах.
457. Оо, үүт һамыыр үлүгүрэччи тохтубут,
Илин урсуох диэкиттэн
Ибир илбиэх һалгыйбыт,
Эбир былыт эргийбит,
Үчүгэй бэйэлээх луҥха халлаан буолбут,
[Эр...] Хара былыт харыаллаабыт.
458. Онтон буоллаҕына: «Халлааммыт айылгыта үчүгэй буолбут ээт!» – дии-диилэр [тахсаннар...] тахсан, Омуннаайы Бухатыыр мас төбөтүн баһаардыы [һылльар... баһаардыы] быһа һылльар, боһох төбөтүн оһуордуу быһа оонньуу һылльар. [Кынныарыкы тахсан баран] Кынныарыкы икки [Үктэммит...] Үтүөкэйдээн Куо дьиэлэригэр киирэн хааллылар.
459. Ким буоллаҕына, таһырдьа хаалла. Һоҕотоҕун.
Бастакы һэргэтин [төбөтүн...] төбөтүн
[Баһаар...] Баһаардыы быһар,
Ортоку һэргэтин төбөтүн
Оһуордуу быһан оонньуур,
Кэнники һэргэтин төбөтүн
Кэрдиистии быһан, кэрдиистии быһа оонньуур, мээнэ.
460. Илин устуок диэкиттэн илиннэтэ, хоту диэкиттэн, дьэ, аттаах дьоннор тиһигирэтэн иһэллэр. Үс аттаах киһи иһэр. «Ээ, бу тугун өлгөмнөрөй-үөдэҥкилэрэй?! Биһи биир да кыыспыт һуох ээт. Дьахтар ыла иһэллэр дуу? Мин кыыһым һуох, Кынныарыкы да кыыһа һуох», – дии һаныы-һаныы Омуннаайы турар, көрө-көрө.
461. Һугас кэлбиттэрин көрбүтэ, бастакыта күтүөтэ кэлбит, ортокута уолун кытта кэлбит, кэннэкитэ кини уола эбит. Дьэ, кэлэн һэргэҕэ батыгыратан түстүлэр. Үс аттаах. Уолаттар [отто...] бары көтөн барбыттара, бары ата һуох бартара. Аттанан кэлбиттэр. Дьахталлара да һуох, [аттара...] туохтара да һуох, бэйэлэрэ һулумахтыы кэлбиттэр. [Онтон, дьэ: «Бу биир ыалга тиийэммит, мин дьоммор тиийэ сырыттыбыт. Мин дьоммун барытын быыһаатыбыт» – диир. Ээ, быыһаатыбыт диэбэт]. Дьиэҕэ көтөн түһэллэр бары. Түөрт эр киһи буолан киирэллэр. Оҕонньордоох эмээхсин үөрбүттэригэр үстэ уҥан охтон, кэтэх орун оннугар охтон тарас гына түһэллэр. Үстэ уҥан бараннар, туран кэлэллэр. Туран кэлэллэр. Аата, үөрбүттэрин, кинилэр. Кийииттэр уҥматтар да, хайаабаттар да, олороллор, күлбэттэр даҕаны. Кынныарыкы күлбэт даҕаны, уҥмат даҕаны. Үҥкэйдээн хайаабыта дуу, һуоҕа дуу?
462 Дьэ, онтон:
– Дьэ, хайдах һырыттыгыт? Ханна бара һырыттыгыт? – диир Кынныарыкы Бухатыыр, [ээ, Кынныарыкы Бухатыыр, ол гынан баран] Омуннаайы Бухатыырдыын дьиэҕэ олорон.
463. – Охсуһууга бара һырыттыбыт. Ханна бара һылдьыахпытыный? Һүрдээх күүстээх киһи кэлбит. Һүрдээх күүстээх, һир уйбат Һибиниэстиир Бухатыыр диэҥҥэ кэлбит. Туох да, туох да киһитэ кыайбат. Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх кыайбат. һири бүтүннүү кута-нуора гына үктүүр.
464. Улаҕата биллибэт уот кудулу муораҕа киллэрэллэрэ һугаһаабытын кэннинэ, кэннинэ тиийэн баран, бу кыра уол тиийэн, ол киһини [үс хос мэйиитин... аҕыс хос мэйиилээх...] аҕыс хос мэйиитин биир да охсууттан быһа таһыйан ыытта, – диир. – Биирдэ быһа таһыйан ыытта. Бэйэтэ буоллаҕына, һөдүөккэ буолан тиийдэ, – диир. – Һөдүөккэ буолан, үс хос мэйиилээх һөдүөккэ уола буолан тиийбитэ – диир.
465. «Бу ким оҕото буолла?» - дии һанаабытым, онтум ити бэйэбит оҕобут эбит. Онтон, «ону өлөрдүгүт даҕаны, биһи хонорго таҥаспыт суох, өрүүргэ өйүөбүт һуох, биһи бардыбыт [дьиэ...] дайдыбытыгар» диэбитэ, «барыҥ, баһыыбаларыҥ» диэн, баһыыбалаан хаалла. [«Ийэм, аҕам, балтым, эдьиийим, быраатым», – диир].
466. [Кыйылааҥкы Кыйы...быйылаа...] Кый былыт аттаах Кыйы Кыйылааҥкы дьонугар баран, ити охсуһууга һэриилээн ылар. Һөдүөкэлэри кытта һэриилээн ылар. Һир уйбат Һибиньиэстиир Бухатыыр биир да буоллар, хас да сүүс киһини толуйар күүстээх. [Аа...арҕа...] Үөһээ дойду үс бииһин ууһуттан үмүөрүччү тардыбыт, Аллараа дайды аҕыс бииһин ууһуттан хамыйа [тардыбыт...] тардыбыт биллиилээх улаххан ыраахтааҕы, [бэйэтэ абааһы...] абааһы ыраахтааҕыта. Ол ону өлөрбүттэр диэн, бухатын өлөрбүттэр. [Тоҥ бу уолун] Кыра уол тиийэн кэлэр, саамай һудьу уол тиийэн, һөдүөкэ уол тиийэн кэлэр, һөдүөкэ буолбатах, Күн Эрэли Бухатыыр}.
467. Дьэ, тиҥ-тиҥинээн,
Таҥ-таҥынаан олорбуттара эбитэ үһү,
Олороллор.
Дьэ, билигин бары
Били кэлбит дьоннор
Һууна-һууна [хайыы-хайыы
Ээ...] Көнньөрүүлээх кымыһынан
Күөмэйдэрин оҥостоллор,
Һаамалламмыт кымыһынан
Һанааларын тарҕаталлар,
Араҕас арыынан
Айахтарын һайҕаналлар,
Көмүһүнэн тиистэрин һааналлар,
Кэтит түөстээҕи кэдири быһаллар,
Уһун очоҕостооҕу умсары быһаллар,
Халыҥ хаһаны хабылы быһаллар,
Уһун [ойоҕо...] ойоҕостооҕу умсары быһаллар,
Һуон һаллааҕы тосту нуоҕалдьыччы быһаллар.
468. Биир бэйэлэрэ биэс киһи бэсэлээйин бэсэлээйдииллэр,
Һоҕотох бэйэлэрэ уон киһи оонньуутун оонньоон олорбуттара эбитэ үһү.
469. Икки эдэр дьахтар баара биирдии уол оҕолоохтор уонна оҕолоро һуох эбитэ үһү.
470. Хас да күннэр, дьыллар аастылар. Үчүгэй баҕайытык тиҥ-тиҥинээн, таҥ-таҥынаан олордулар.
471. Орто халлаан уола Омуннаайы Бухатыыр үктэммит һуола үүт кыраһаҕа биллибэт Үтүө Үҥкэйдээн Куо кийииттэрэ, оҕолоро куолутунан тоҕус ыйыгар тиийэн тоҕоһоҕо киирдэ. Тоҕоһоҕо киирдэ, биир күн, биир дьиэҕэ, биирдэ тоҕоһоҕо киирэн туран көрбүтүгэр, дьиэҕэ биир эрэ киһи баар. Киим да һуох буолан хаалбыт. Омуннаайы эрэ бухатыыр баар. Һуох буолан хаалбыттар. Дьахтар да һуох. Кындыарыкы да һуох. Эмээхсин да һуох, оҕонньор да һуох. Кыйылааҥкы да һуох буола’албыт. Онтон ол күөгэлдьийэн уон хонугар һассиэрдэ кырыһыабай үчүгэй кыыс оҕо төрүүр.
472. Кыыс оҕо төрүөбүтүгэрОмуннаайы этэр:
– Оол үҥэ ороҥҥо олордуохха бу оҕону, – диир.
Ону ийэтэ этэр:
– Һээ, хайаан үҥэ ороҥҥо олоруоҕай? Арҕаа халлаан абааһытын атамааннара, биллибэттэрин бэттэрэ һубу бүгүн кэлиэхтэрэ. Үгүөххэ һытыарыахха, – диир.
– Ээ, үүккэ дылы, хайаан онно һытыаҕай?! – диир.
473. Ол кэпсэтэ, мэккиһэ олордохторуна, оҕонньордоох эмээхсин киирэллэр.
– Бу биһи кыраһыабай үчүгэй кыыс оҕо төрүөтө. Билигин ийэтин улаҕатын бырахтым мин. Бырахтыбыт. Һытта. Маны ханна гынабыт? – диир.
– “Ханна гыныаххытый?” диэн тугун аатай? Эдьиийин хоһугар тахсан һыттын, һыттын, онно олоддун, – дииллэр.
474. Бүгүн төрүөтэ, бүгүн ол [туох киллэрэллэр] хоско, Кынньыарыкы хоһугар, Кынныарыкы хоһугар киллэрэ’эһэллэр. Кырыһыабай үчүгэй кыыс оҕо. Онтон баары кыыс улаатан таҕыста. Биир да аата һуох. Олорор.
475. [Кынн...]Кыыс Кынньыарыкы Бухатыыр, бэйэтин куолутунан, эмиэ тоҕус ыйыгар тиийэн тоҕоһоҕо киирэр. Уон хонугар дьиэҕэ бии-ир да киһи һуох буолан хаалбыттар. Кыйылааҥкы эрэ баар. Уонна ким да һуох. Оҕонньоро да һуох, эмээхсин да һуох. Ким да һуох. Кыйылааҥкы Бухатыыр һонун һаҥыйаҕын бүрүнэ, уҥа орон муннугар түһэн аҕай һытар. Кыраһыабай үчүгэй кыыс оҕо төрүүр.
– Хатаа, мантыбытын ханна иитэбитий?
– “Ханна иитэбитий?” диэн туох ааттаах ол? Манна улаҕабар һыттын үс хонук, онтон бэйэтэ билиэҕэ, – диир.

Магнитофонная лента №3, сторона А (трек 5)
476. Биир һассыарда эмээхсин мээлэҕэ кэпсии олорор:
– Аата, бу биир киһи биэс буолар,
Һоҕотох киһи уон буолар оҥоруулаах.
Биир киһи биэс буолар ыйаахтаах диэн
Кэссиэ өбүгэлэр кэскиллэрэ кирдик да эбит,
Төрүт өбүгэлэр төлкөлөрө кирдик,
Дьэ, баар, килбиэннээх кирдик эбит.
477. Оо, биһи уолбут ыҥырыыга барбытын кэннэ,
[Кыыспыт...] Кыыспыт охсуһууга бартын кэннинэ
Биһи тахсар күммүт тахсарын,
Киирэр күммүт киирэрин,
Халлааммыт һырдыгын-хараҥатын билбэтэхпит.
478. Бастаан дөссө кыыспыт быыкыйаан һылльаахтыыр курдук этэ. Дьэ, иккиэйэҕин олорбуппутугар, үйэ тухары халлааммыт һырдаабат, күммүт тахсыбат курдук буолбута. Онтон кыыспыт һүтэн хаала- хаала, хаалан баран, охсуһууттан кэлбитэ. Онно арыый өрө тыыммыппыт. Онтон кэлэн утуйуох санаата кэлэн, үлдьү утуйан хаалбыта. Онтон ол гиммитин кэннэ эмиэ һөдүөкэ кэлбитэ, эмиэ...
/Уган кэбис, уган кэбиһий оттон!/
... [эмиэ хайаатыбыт...] эмиэ һүрдэннибит. Онтон бу билигин буоллаҕына, уон буолан олоробут.
479. Бу биһиги аны турар хайаны да тоҕута тардыыһыбыт,
Үөһээттэн өлүү’лүгэр түстэҕинэ,
Өрө анньан кэбиһииһилэр,
Алларааттан алдьархай өлүү күөрэйдэҕинэ,
Антах анньан кэбиһииһилэр түүнүн, – дии-дии, эмээхсин һаҥарар,
/Инньэ да хос утутан кэбис!/
[диэн эмээхсин үөрэ-көтө] оҕонньордоох эмээхсин көтүөхтэрин кыйаттара һуох. Сири атахтара билбэт буола, үөрэн-көтөн, ол тиҥ-тиҥинээн, таҥ-таҥынаан, дьэ, олордулар.
480. Олорбуттарыгар буллаҕына,
Кыыс Кындыарыкы кыыһа
Ийэтин ньилбэҕэр мэйиитин ууран кэбиһэр,
Аҕатын ньилбэҕэр атаҕын ууран кэбиһэр,
Ийэтин өрө көрөн кэбиһэр,
Һаманнык һаҥара,
Һитинник һэһэргии һытар,
Били кэннэки төрүөбүт бу түүн:
481. – Су-буо!
Күөһүлүтэн төрөппүт
Көмүстээх дьилбэхтээх
Күрүөйү хотун
Ийэм эмээхсин,
Истэ элкээрэ,
Көрө бүдүүлүү олордоҕуҥ.
482. Аар тойон аҕам оҕонньор!
Истэ элкээрэн
Көрө бүдүүлүү олор эрэ.
Алаас сыһыы аҥаарын,
Дьороон сыһыы быһаҕаһын саҕа
Алаа далбыр көхсүгүтүгэр
Таба түһэрэн,
Таайа дьаллыктыы,
Билэ-билгэлии [олорд...] олордоххут.
483. Мин уоһум уоһаҕа сууйулунна,
Хараҕым хаана [хастырый...] хастырыйда,
Кыыс оҕо буоллум.
Үөмэн тиийбэт үрдүк аатым, үтүө суолум ким хайа буолуохпунуй?
Аатта ааттааҥ эрэ. Атын улуустарга, араан тыаҕа сырыттахпына, ыппын диэм дуу, киһибин диэм дуу? – диир кыра кыыс.
484. Онуоха:
– Ээ, айан төрөппүт киһи аҕаҥ ааттаатын, – диир.
Онтон:
– Ыалдьан төрөппүт киһи ийэҥ ааттаатын, – диир.
485. Ол курдук, тоҥ күөс быстаһын тохору олороллор. Тоҥ күөс быстаһын тохору олороон-олорон, олорон-олорон, олорон-олорон баран, ийэтэ этэр:
– Чэ, харахтыын-хаастыын харааран көстөр Ханчытыа Куо диэн ааттан. Сөп дуо? Һөбү эттим ду, һүөлү эттим ду? – диир.
– Сөөп, ийээ, – диир.
486. Онтон кыыс чуулаантан тахсан бара’алар. Онтон хаҥас оһох [төрдүнэн...] төрдүнэн халыр гына түһэр, баары кимнээх кыыстара нуоҕалдьыйан киирэр. Кый былыт аттаах Кыйылааҥкы кыыһа хоско тахсан баран’ҥаалар. Оттон орто халлаан уола Омуннаайы Бухатыыр кыыһа тиийэн, икки, икки ардыларыгар, дьэ, олоро түһэр.
487. – Онтон мин? Мин аатым ким-хайа буолууһубуһуй? [Мин] Ити миигинтэн хас эмэ хонук балыс кыыһы ааттаатыгыт дии. Онтон мин? – диир ыллаабахха.
Онуоха:
– Ээ, дьэ, айан төрөппүт киһи аҕаҥ ааттаатын!
– Чэ, ыалдьан төрөппүт киһи ийэҥ ааттаа!
Тоҥ күөс быстыҥа “эн ааттаа, эн ааттаа” дии-дии олороллор.
488. Онтон Һэттэ кыыл тириитэ бүрүөһүннээх Ньыкы Харахсын диэн ааттыыллар.
– Һөп дуо? – дииллэр.
– Һөөп! – диир.
Онтон ол чуулааҥҥа тахсан баран хаалар.
489. Чуулааҥҥа тахсан баран хаалтын [эрээри] кэннинэ таһырдьа тыас да тыас, тыас да тыас буолар.
– Хайа, халарык кэллэ быһыылаах дуу? Бар эрэ, нохоо, кыбыттан көр эрэ! – диир Кыйылааҥкы уолун. [Уолун...] Уола буоллаҕына, та- һырдьа ыстанар. Туох да, туох да, туох да, туох да [тус хоту...] тус ар- ҕааттан халарык бөҕө.
490. Һэттэ тыаһааччы дьирис уонна дьиэрэс халырык кэлбит,
Тоҕус тыаһааччы илин халлаан добун халарык кэлбит.
Арҕааттан айах аппыт,
Хотуттан кулгаах хоройбут,
Илинтэн илбис [туга хамнаабыт...] турбут,
Һоҕурууттан һоллоҥ күөрэйбит.
491. Балаҕан холлоҕоһун курдук уоттар
Быһытта-быһытта түһэн эрэллэр.
Тыстаах-баттахтаах эһэ тириитин |курдук|
Даҥ хара былыттар өрө үөрүкүйэн тахсыбыттар,
Кыраамай кыынньаах быһаҕаһын һаҕа
Кырыа хаардар кыыдамныыллар,
Болчоҥнуур ойуун моонньоох мэйиитин һаҕа
Муус толооннор таҥнары талбааттыыллар.
492. Хатын дьахтар хаахтаабыта
Хаарга түспэт хаһыҥ туман буолбут,
Тойон киһи һиллээбитэ
Һиргэ түспэт һиллиэ-боллоо буолбут,
Кыыс дьахтар кырыытынан турар
Кыллыар-халлаар халлаана буолбут,
Уолан киһи ойоҕоһунан турар
Улуу һааппаһа буолбут.
493. Иччэҕэй маһы иэн иҥиирин курдук һыыйылыннаран эрэр,
Хаппыт маһы хампарыта таһыйбыт,
Үөл маһы үлтүрүтэ таһыйбыт,
Халлаан куһаҕана бөҕө хаҥкыллан кэлбит. Кэлэн турар.
494. Баары уоллара бастакы һэргэттэн өйөнөн баран, байааттан турар. Хоруолаах хонтоҕойун таҥнары тайахтанан кэбиһэн баран, тура-ар.
495. Арҕаа халлаан аймарыыннаах аймаҕын [диэкиттэн...] диэкиттэн бу дайдыга буоллаҕына,
Күөҕэлдьийэ турар күөх эриэн оҕустаах,
Аҕыс атахтаах тимир нахаачча һыарҕалаах
Абааһы бухатыыра, дьэ, бу дайдыга
Бэйэтинэн бэрт тиэнэн,
Һоҕотоҕун һураҕыран,
Аҥардастыы аатыран, дьэ, кэлээхтээтэ.
496. Күөҕэдьийэ турар күөх эриэн оҕуһун дал айаҕар баайан кэбиһэр.
Күйүүрдэри баҕастары баайан кэбистэ, төлөрүппэтэ даҕаны.
Бэйэтэ буоллаҕына,
Үс бэчээтинэй үрдүктээх
Үүт олбуору үрдүнэн ыстанан,
Баары уол иннигэр киирэн кэлэн һуодьах гына,
Туруору һаайылла түстэ.
Туруору һаайылла түһэн баран,
Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн сэһэргии турар.
497. Һырайа буоллаҕына,
Мырдык-мырдык гыммытыгар,
Дьэбиннээх иэдэһэ тэриэкэ тэриэкэтэ дэлбэритэ ыстанна,
Хомурус-хомурус гиммитигэр,
Хобордоох-хобордоох һаҕа
Тоҕус илии хоохтоох ньуура
Тоҕута ыстанан хаар үрдүгэр түстүлэр.
498. Һэттэ харыс хаар һириэдиччи түһэн, бургунас ынах муоһа эрэ көстөр. Хаар быдылыйан турар. Били киһи иннигэр [икки хардыы...] үс хардыы буолбат кэлэн туран,
Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн сэһэргии турар:
499. – Алаата, алаата!
Нойон, тойон кынныһаҕым,
Истэн илкээрэ,
Көрө бүдүүлүү,
Таба таайан дьаллыктыы
Турууй эрэ!
500. Мин дьиэтэр киһи,
Күтүр ыраах сирдэртэн
Күннүктэрдээн кэлбитим,
Алыс ыраах сирдэртэн
Аймаһыйан айаннатан кэлээхтээтим.
501. Алларааҕы аҕыс бииһин ууһун
Анарааҕы ньанчыгыртан
Айаннаатым быһыылаах,
Үөһээҕи үс бииһин ууһун
Үмүөрүччү тардыллан турар
Дойдутуттан кэлээхтээтим.
502. Кунахааным оҕото [кунах...] кунах кинээхтээн аҕаллаҕа.
«Айыы кыыһын артыалланан аҥаарыйыам,
Күн кыыһа дьүөгэлэнэн күөгэлльийиэм»,
диэн аххан кэлэн турабын.
503. Кыргыһыыга мииннэр
Кырбый элэмэс аттардаах
Кыыс Кынныарыкы Бухатыыр
Кыыс оҕолоох үһү диэн эппиттэрэ баара да. Ону мин уруу, кэргэн, дьахтар, оҕо ылыам диэммин кэлэн аххан турабын, турабын, турабын эбиттэй!
504. Нойон, эн оҕо боччоох тахсан аххан тураҕын. Иэримэ дьиэҥ айаҕын тэлэйэ аһан, нэҥсилийдээн дьиэ аһан киллэриэҥ буоллаҕа, күтүөккүн, оҕоҕун. Көҥдөйдөөх күөх оту дал айаҕыттан дьиэ айаҕар дылы көҥүл тэнит, дьиэҥ иһигэр эрэ саахыматтаах тэллэҕи олбох бырах, нойоонук, нойоонук!
505. Бэйэкэйим арҕалыйан ытык ааппын ыйытар, ыаргыыр аҕай буоллаххына:
Босхоҥ Чаадай аҕалаах,
Буос Чаадай ийэлээх,
Буораан Ардай Бухатыыр
диэн аххан буолабыын, буолабын!
506. Туох аххан диэхтии дииллэрий?
Биэрэр аххан буоллаххытына,
Бииринэн ылыам,
Биэрбэт да буоллахтарына,
Бииринэн ылыам,
Нойоон, нойоон!
Дьиэҕин арыйа оҕус да оҕус! – диир.
507. Уол буоллаҕына,
Киил мас курдук кинэччи таттарда,
Хаппыт мас курдук ханаччы таттарда,
Кэтэх өттүттэн киһиргэс һанаата киирдэ,
Бас өттүнээҕи бардам һанаата киирдэ,
Ойоҕос өттүнээҕи уордаах һанаата киирдэ,
Уор кылаана улаатта,
Сүүһүн хаана һүүрэлээн кэллэ,
Муннун хаана буруолаан кэллэ,
Имин хаана ииримтийэн кэллэ.
508. Били киһи буоллаҕына, биир хардыы хаалыан тухары утары хааман доодоҥноон кэлэн, иннигэр тоҥ кыылы туруору аспыт курдук туруору һаайыллан туран,
Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн сэһэргии турар:
509. – Буо!
Хайа дайдым халлаан хара дьэллик ыта
Халлаанынан харахтанан,
Хайа бырат былыт бырах ыта
Былытынан былчайан кэлэн туран,
Үөннээҕинэн үллэҥнии,
Көйүүрдээҕинэн көбүөхтүү тураҕын?
510. Нойоонугум, нойоонугум!
Босуолгун болуоттанан,
Ыккын һирдьиттэнэн,
Дьаабалгын арыассыйданаҥҥын
Төннө-дьүгэлийэ турууй!
511. Тэмиэн күнүҥ үтүөтүн,
Тэргэн ыйын саҥатын
Үдүгүн-бадыгын көрөн
Өйдүүр-саныыр эрдэххинэ,
Кэлбит [суолуҥ...] суолуҥ үдүгүн-бадыгын көрө-билэр эрдэххинэ,
Этиҥ-тирииҥ бүтүн эрдэҕинэ,
Төннө-дьүгэлийэ турууй!
512. Биһиги курдук айыы атамааттарын
Харчаттаан аһылык оҥостубут
Дьиккэр өлүү уола буолаҕын?
Харчаттаан айыы кыыһыгар
Тылланан аҥаарыйбыт
Адьырай уола буолаҕын?
Харчаттаан күн кыыһа
Дьүөгэлэнэн күөгэлдьийбит,
Дьиккэр өлүү уола буолаҕын?
513. Субу дойду хотуттан-соҕурууттан
Кый салгыны кытта көтөн кэлэр
Суор-тураах соккууската оҥоруом,
Субу дойду үөнүн-көйүүрүн
Аһылыга буолар ыйааххар, оҥоруугар түҥкэлийэн кэлэн турар
Дьүгэр өлөр өлүү уола буолаҕын дуо?
514. Харчаттаан мин курдук уол оҕону,
Эр киһини тырыта-хайыта тардан,
Сии үөрэммит сиргидэх буолаҕын?
Чэгиэн уҥуоххун дьэбэрэҕэ тэпсиэм,
Уһун уҥуоххун урусхал оҥоруом,
[Кулга...] Уһун уҥуоххун кыдьымахха кытарыаҕым, – диэтэҕэ.
515. Диэтэ даҕаны, уҥа халлаан улаҕатынан охсуллар уһун дьурба батыйатынан төбөтүн үстүн түһэрэн, төбөтүн хайа таһыйан ыытыам дии һаныыр. Төбөтүн үстүн түһэрбитигэр, ытыһыгар түһэрэн ылан, тоҕус һиринэн булгу харбаан кэбиһэр.
516. Абааһы уола дьэбин сиэбит дьэбиннээх үөрбэһинэн төбөтүн үстүн түһэрэр. Ону ытыһыгар түһэрэн, һэттэ дьэбин һиэбитинэн булгу харбаан кэбиһэр. Туохтара да һуох буола’алла.
517. Батыйаларын угун кыраһынын кэннилэринэн илгэн кэбис- тилэр,
Уолук уолуктарыттан харбастылар,
Уор хаан былдьастылар,
Биир далларын биир туспатын тоҕо көтөн таҕыстылар,
518. Ириэнэх һири иэччэҕинэн эргиттилэр,
Тоҥ сири тобулута ньоҕоролоотулар.
Охсуһан урбайан иһэллэр. Охсуһаан... охсуһан турдулар. Хас хонукка, хас ыйга охсуспуттарын билбэтим, билиспэтилэр. Өр-өр би- риэмэҕэ охсустулар быһыылаах. Дьиэтэ көстүбэт буолан хаалбыт уол биирдэ.
519. Дьиэтин диэки хайыһан түһэн көрбүтэ, хоту диэки кэлэн турар холобурдаах. Күн-ый букатын көстүбэт буолбут. Ыыс-быдааннык, кинилэр дьон аан балаһа тыыннара харгыстаах уот буола һиддьиттэммит. Охсуһан урбайа тураллар. Охсуһан иһэллэр, охсуһан иһэллэр.
520. Бу абааһы ыраахтааҕыта эбит, алыс күүстээх киһи эбит. Баары оҕуһу тахсан, [баары ким уол] Кый былыт аттаах Кый Кыйылааҥкы тахсан оҕуһу үлтү тардан өлөрөн кэбиһэр.
Моойньоох мэйиитин быһа таһыйан түһэрэр,
Һэттэ тиит мэйиитин тиһэ тардар,
Тоҕус тиит мэйиитин холбуйа тардар.
521. Оҕус мэйиитин туура тардан, булгу-халгы үктээн баран, оҕуһу уоттаан быдылытар. [Тугу...] Һыарҕатын эмиэ уоттаан кэбиһэр. Туох баар барытын [тугу тутан көрбөт] бүтүннүү уоттаан кэбиһэр. Һыарҕаны хампырыта тэпсэн-тэпсэн баран, уоттаан кэбиһэр. Уоттаан кэбистэ.
Күлүн һэттэ үөстээх дьэллик байҕалга,
Аҕыс үөстээх аҥаат байҕалга,
Тоҕус үөстээх тумары байҕалга
Һилирбэхтээх һибиргэҕи иҥнэри тардан ылан, онно булаан, бу- лаан-булаан кэбиһэр.
522. Оо, уола буоллаҕына, [һүрдээх охсуһар... кытары...] һүрдээх эбит, охсуһа турар эбит. Ыраах барбыттар, дьиэттэн көстүбэт буолбуттар. Хантан көстүөхтэрэй? Үктэнэн барбыт [һуоллара...] һуоллара быллаар-быллаар буолбут, булгунньах-булгунньах буолбут. Һири-буору хайыта тэппиттэр. Кинилэр хайа дайынан бартара барыта хара буоруттан үктэммиттэр.
523. Ириэнэх һири иэччэхтэригэр диэри
Ибили кэһэн айаннаабыттар,
Тоҥ һири тобуктарыгар дылы
Тобулута тэбэн айаннаабыттар.
524. [Айан... бар...] Дьэ,охсуһан урбайа тураллар. Хас сыл, хас хонук буолбуттарын билбэтилэр. Абааһы уола тимир киһи тимирэ дьиэгинийбэт, алтан киһи алтана дьахсаныйбат киһи эбит.
525. Айыы уола буоллаҕына, үрүҥ күгэн һыраана һиртэн ыллары үллэйэ-үллэйэ түстэ, [ань...] абааһы уола һанньылҕай хара һыраанын һиртэн ыллары һаҕастаныталаата. Һөдүөккэ уола айыы киһини төрүт даҕаны һылайа илик, ол да буоллар, айыы уолун түөскэ [анньан...] анньан ыытта уонна тохтоон туран,
Һаманнык диэн һаҥарар,
Һитинник диэн һэһэргиир:
526. – Нохойдоон, нохойдоон, нохойдоон!
Эн курдук
Ахсаабат иҥиирдээҕи,
Тохтубат хааннааҕы,
Эммэнийбэт эттээҕи
Эйиигин көрдүм.
527. Уон сырбайар тарбахтаах мин аххан|ы| утары дуксуйан, умса садьыйбатаҕым.
Мин аххан
Халыҥ тириибин хайыттыҥ,
Хара хааммын таһаардыҥ. Уолуйбахтыыр уол оҕо, тойон оҕо аххан эбиккин. Чэ, ол эрээри хайабытын хайабыт кыайаахтыыра-хо-тоохтуура биллээхтээбэт, нойоонук, нойоонук! – дии турар һөдүөккэ.
528. – Биир тоҥ күөс бастыҥар һынньанан, тыын ылыахха, – диир.
Уол ону:
– Буоллун даҕаны, – диир. – Һынньаныахха даҕаны, – диир.
529. «Чэ, мин манна
Хоно һытан холобурдуу һаныырбар таҥаһа һуох этим,
Өрүү туран үрдүттэн өҥөйөн көрөргө өйүөтэ һуох этим», – дии һанаан баран, һөдүөккэни кулгааҕын үүтүн устун охсон чуҥуратар. Охсон чуҥураппытыгар, һөдүөкэ уола мааҕы олох тимир курдук этэ, бу һырыыга куччугуйдук тэмтэрис гына түстэ. Моонньо быстыбат, хантан?
530. Дьэ, охсуһан киирэн бардылар. Охсуһан иһэллэр, охсуһаниһэллэр, охсуһан иһэллэр, охсуһан иһэллэр. Урбайан иһэр. Охсуһа турдахтара. Охсуһан иһэллэр, охсуһан иһэллэр, охсуһан иһэллэр, охсуһан иһэллэр. Хас сыл, хас хонук охсуспуттара [билл...] биллибэтэ.
531. Онтон буоллаҕына, биирдэ баары айыы уола үрүҥ күүгэн һыраана һиртэн ыллара үллэйэ-үллэйэ түстэ. Ол да буоллар, охсуһа турар. Хаһан охтон түһүөн тохору охсуһа турдаҕа.
532. Онтон биир киһи
Һарын туттан дайаҥнаан,
Һалтыр үктээн һаадаҥнаан,
Өттүк туттан өрөбөрдөөн,
Биил туттан бөгөҥнөөн,
Бу тиийэн биэрэн кэллэ.
Бу тиийэн кэллэ,
Дьиэттэн тахсан кэлбит,
Баары уол аҕата кэлбит.
533. Кый былыт аттаах Кый Кыйылааҥкы Бухатыыр кэлэн, кэлэн, абааһы уолун туох да эппиэтэ һуох һаҕатыттан тардар. Һаҕатыттан тардыбытыгар:
– Һаа, бу дайыга кытаанах мас үүммүт ээт, – диэн баран, – киһи һаҕатын тута һытар мутуктаах эбит. Эмит дуу? – [диэн] дии турар, хаһыыра түһэр. Кэннин хайыһан көрөр.
534. Кэннин хайыһан көрбүтэ дуу, доҕоор!
Алта былас дараҕар буура һарыннаах,
Биэс былас биэкэйэр бииллээх,
Үс былас үөһэ үрдүктээх,
Били охсуспут уолуттааҕар ойо улаханнаах киһи [охсу...] кэлэн, бу өндөйөн кэлэн турар эбит.
535. Баары һөдүөккэ уола аҥар өттүнэн соһуйар, аҥар өттүнэн куттана майгыйар. «Ол да буоллар, хотторорум биллибэт, бу туох ааттаах, айабээн, бу да мунньустан олороро эбитэй?! Бу уола эбит буоллаҕа, ону көмүскээтэҕэ!» – дии һаныыр.
536. Ымах-ымах, ырдьаҥ-ырдьаҥ гиннэ, охсуспутунан барда. Биир һаҥаны һаҥарбатылар, дьэ, түөстэриттэн ылыһан бараннар, антах-бэттэх анньыаластылар.
537. Аньыыта даҕаны тэмтэрийбэт киһи буолла,
Абааһыта даҕаны чинэрийбэт киһи буолла,
Тэбис-тэҥ мэһэмээҥҥэ ыйаата. Биир <...> дьоммутугар өссө да <...>. Дьэ, охсуһан урбайан иһэр. Охсуһан...
538. Баары уол буоллаҕына, дьиэҕэ баран хаалла. Дьиэтигэр киирбитигэр, ийэтэ, былыр бытыылкалаах өлбөт мэҥэ уулаах этэ, онтуттан
Хараҕар һотор,
Айаҕар кутар,
Иһигэр иһэрдэр,
Таһыгар аҕынахтыыр.
539. Оо, [иҥиирин...] иҥиирин тыаһа чип-чиччигинэс буолла. Онон-манан куйаҕын тоҕута таһыттарбыта уруккутун курдук хам оһуталаан хаалла. Онон-манан хаан сүүрүтэлээбитэ хана да суох буолан хаалла.
Күүһүрээри күүһүрдүм,
Уоҕураары уоҕурдум.
Утаппыта да һуох,
Харгыйбыта да һуох буолан хаалла.
540. Онтон эбит буоллаҕына,
Көнньөрүүлээх кымыһынан
Күөмэйин оҥостон,
Һаамалламмыт кымыһынан
Һанаатын тарҕатан баран,
Утуйан ханчыгынатан хаалла.
541. Онтон, дьэ, охсуһан урбайан турдулар.
Охсуһан иһэллэр, охсуһан иһэллэр,
Охсуһан иһэллэр, охсуһан иһэллэр.
Онтон үөһээ халлааҥҥа үрүҥ былыт үмүөрдээтэ,
Маҥан бараалыстаах эриэн эбир былыт эргийдэ,
Һаҥа һаҥата һаҥарар,
Тимир тыаһа тиҥиниир:
542. – Аай-айхалбытыан!
Айхал-айхал буоллун!
Дьаалы-дьаалы дьаалыскай,
Кыыра-кыырык буоллун,
Амырбытыҥ амыр буоллун!
Кый былыт аттаах
Кый Кыйылааҥкы,
Истэн элкээрэ,
Көрө бүдүүлүү турууй эрэ, нойоон!
543. Буораан Ардай бухатыыр,
Истэн элкээрэ,
Көрө бүдүүлүү турууй!
544. Саха киһиҥ үс хартыҕастаах
Үлдүр маҥан халлаанын
Үрүт-үрдүгэр үөскээн-үөдүйэн олорор,
Үүт таас олбохтоох,
Чамчайбыт чабырҕайдаах,
Маҥхалырбыт ньуурдаах,
Элбэйбит уолуктаах,
Үс саха үргээнньиктээх
Үрүҥ тыынын өрүһүгэр үөскээбит,
Үрүҥ Айыы Тойон эһэҕит оҕонньор
Утуйбат-олорбот буолбут үһү.
545. «Орто дойду киһитин-сүөһүтүн
[Төрүүр-үөскүүр...]
Төрүүр-үөскүүр уйатын
Түҥнэри үктүүргүтүгэр
[Тиийдилэр...] тиийдилэр», - диэтилэр.
«Аптаах эһэҥ аба арылдьыйаары гынна,
Куттаах киһи кута кубулуйаары гынна», - диэтилэр,
Тохтуоххут, болҕойуоххут үһү,
Нохолоор, нохолоор!
546. «Алларааҕы дойду буос ааҕый бадараанныыр, тураҕас быһах тургуһуга суох дуорайар нуура-кута дайдытын алын өттүн бу дьилэгийэри, аҥаргытын [суох гинэ , ээ] дэлби түһэрэр гына [оҥо...] айыҥ», - диэтилэр.
Тохтуугут, болҕойоҕут дуо,
Чэ, охсуһа бараҕыт дуо?
Этэ тардыҥ, нохолоор!
547. Суон айыыгытын суруйа,
Уһун айыыгытын уура,
Халыҥ айыыгытын хаантаарга ыйыы
Кэлэн турабын.
548. Сэттэ халлаан дьирбиитигэр,
Тоҕус халлаан арыытыттан,
Тохсус халлаан ньургунуттан
Кэлэн турар дьоммут.
Кыыс таҥара кытыаныгар кыттыбыт
Кыталыктар буоламмыт,
Кыырай маҥан халлааҥҥа
Кыссын үрдүнэн
Кылбаарыйа-тайбыы көтө сылдьарга айыллыбыт,
Киҥкиниир киэҥ субай халлаан
Анарааҕы чанчыгар үөскээн-үөдүйэн сылдьар,
Ыраас халлаан доҕотторо диэн биһи буолабыт.
549. Аллараа түһэҕит дуу?
Үөһээ көтөҕүт дуу?
Уурайаҕыт дуу?
Этэ тардыҥ түргэнник.
Айхалбытын айхал, айхал!
Айылгыбытын айылыат! – диир һаҥа баар.
550. – Мин хайаан туран биэрэн, һөдүөкэ уолугар [сиэн] хайыта тартаран һиэтиэхпиний? Бу тыыммын көмүскэнэн охсуһабын. Хайаан уурайыахпыный, туруохпунуй?! – диир айыы киһи.
551. Абааһы киһи:
– Һыы, мин туох да буруйум һуох. Дьахтар ылыам диэн кэлбитим. Бэйэтэ кырбыыр, бэйэлэрэ кэлэ-кэлэ уларса һылльан кырбыыллар. Дьэ, Үрүҥ Аар Тойоҥҥо тахсаммыт үҥсүөх. Аллараа түһэр һүрэ бэккэ дили, һүрэ бэккэ дили, һүрэ бэккэ дили! – дии-дии, хат-хат һаҥарар.
Онтон:
– Бэйэҥ дайдыгар түһэргэ таласпат эбиккин дуу? – диэтэ айыыта.
– Һуох, үөһээ Үрүҥ Айыы Тойоҥҥо үксүөх! – диэтэ.
Дьэ, былыт һуох буола түһэн хаалла. [Билиги дьон]:
– Абааһы уола, эн бастаа! – диэбит. {Абааһыны “бастаа” диир.}
552. Абааһы буоллаҕына, үс һиринэн ала хотой кыыл буолан баран, киирэн, дьэ, дьэ, киирэн өрө даллас гына түһэн, оннук буолан хаалла. Айыы киһи буоллаҕына,
Халлаан аалыска мохсоҕол кыыла буолан,
Куччуоҕунан куччаата,
Аччыаҕынан аччаата,
Абааһы уолун кэнниттэн һуксуйан, һобо балык куотуспатын курдук утуу-һубуу, дьэ, көтөн һуксулльустулар.
553. Көтөн һуксулльустулар,
Үрүҥ Айыыга тиийэ биэрэн кэллилэр.
Үрүҥ Айыыга тиийэ биэрэн кэллилэр,
Холонтугун
Һэттэлээх һылгы тэһийэн-тулуйан турбат
Дьилиэ уус чигдитин,
Тоҕустаах һылгы тулуйан-тэһийэн турбат
Дьулуо уус тусаһатын
Ханайар хаба ортотунан күөрэйэн «быр» гына түстүлэр.
554. Күөрэйдилэр.Абааһы уола:
– Киһи олорор һирэ баар эбит.
Онно биир киһи:
– Манна олоруҥ, – диэтэ.
Олоруҥ диэбитигэр, уола тиийэн олорор. Абааһы уола:
555. – Мин туруом дааны. Олорон холодуйуом дуо манна? – диир. Онтон утаакы, тоҥ күөс күөстэнэрин тохору олорбуттарын кэннинэ, күн аннын дикки иэччэх халҕан көлүөһэлии аһыллан хаалла.
– Кэлиҥ, кэл эрэ, Буоран Ордой Бухатыыр, – диир.
Буоран Ордой Бухатыыр дыадаҥнаан тиийэр.
– Туох буолаҥҥын аллараа аҕыс бииһин ууһуттан аймаһыйан кэллиҥ? Онно даҕаны аймах-билэ дьонноргут элбэх буолуохтара дии? Тоҕо айыыны кэлэн аймыыгын? Күҥҥэ кэлэн тоҕо күн киһитин күөмчүлүүгүн? Айыы һирин алдьатаҕын? Күн һирин тоҕута кэһэҕин? Дьэ, туоххар кэлэ һылльаҕын? Билигин [эйиигин...] эйиигин били ууруохпут, – диир. – Эт эрэ уонна эппиэккин түргэнник, өлүөҥ иннинэ.
556. – Абатын, абатын!
Мин аххан киһи да буруйдарым букатын да суох.
Суох, суох эбээт. Бу киһи буруйдаах. Буруйдаахтар кинилэр бука бары!
Мин аххан
Ол айыы кыыһыгар тылланан аҥаарыйыам,
Күн кыыһа дьүөгэлэнэн күөгэлдьийиэм диэн,
Күтүө доҕор буоламмын, тыҥырахпын кистэнэн ньымныльыйан кэлбитим. Буруйум букатын да суох бу. Ити олорор киһи кыыһын ылыам диэммин кэлбитим. [Ыбайа, у’ахан уола] Ити киһи уоҕан уола киһи ибили кырбаабыта, эрэйдээбитэ, муҥнаабыта. Онтон аҕата кэлэн бу солбуйан, миигин тохтубатах дьоллоох хааммын тоҕоохтоо- тон, эллэммэтэх эмэх эппин эллээтэ. Мин ол да айыы кыыһа дьахтарданыам диэбитим, буруйдаах үһүбүн дуо? Буруйдаах киһи ити олорор, олорор да! Мин буруйум букатын да суох, суох, суох! – диир.
557. Онтон:
– Баран олор, – диир. – Баран олор, – диэбитигэр:
– Күн аннын хайыы тоҕута тэптиҥ? Хайыы айыылаах киһи-сүөһү төрүүр-үөскүүр уйатын түҥнэри үктүөрү гиннигит? Хайаан уурайбакка [охсуһа...] охсуһаҕыт? Туохтан охсустуҥ? Эт! Билигин эһиги халыҥ айыыгытын хаҥсаарга ыйыыбын, һуон айыыгытын һуруйабын. Эйиигин тааска кыранан, таас буолан хаалыаххын сөп. Ити киһи Аллараа дайдыга түһэн, түһүөҕүн сөп. Дьэ, ону эн туох диэн этэҕин? Этэ тардыҥ. Өр охсустугут. Өтөр буолбатах, өр сыл охсустугут, хонугунан буолбатах. Мин утуйбат, олорбот буоллум! – диир.
558. Онтонбили киһи этэр:
– Мин хайаан олоробун? Мин ол кыыспын һөдүөккэҕэ хайаанбиэрэн ыытыахпыный? Мин, ити оҕо тахсан охсуспута, онтон ол уол-бун өлөрөөрү гыммытыгар, мин тахсан охсуспутум. Хайаан ол олорон биэрэн, һөдүөккэҕэ баайбытын-дуолбутун хамыттарабыт? Уон киһи олороммут киниэхэ бары кини айаҕар һимиллэбит дуо? Кини – буруйдаах, мин буруйум һуох.
559. Айыы айыыга дьүөрэлээх,
Абааһы абааһыга бараалаах.
«Ол аҕыс бииһин ууһуттан аймаһыйан кэллим, Алларааҥҥы дайдыттан», - дин. Онно киһи һуох дуо? Баар буолан үөскээтэ, үөдүйдэ ини. Мин буруйум букатын суох. Чэ, ону хайыыгыт? Хайаан даҕаны!– диир.
560. – [Абааһы уолун...] Абааһы уолун <...> хатаммат хаптаһын тоҥот халлааҥҥа удаҕаттар таһааран, бууска кыбытыннаран өлөрүҥ. Үйэ тухары онно турдун, – диир Үрүҥ Айыы Тойон.
– Ээх! – диир һаҥа баар.
Онтон:
– Һуох миигин үөһэ таҕаарымаҥ! Аллараа түһэриҥ, – диир. [Иним...].
561. – Айхалбытын айхаллыыр,
Айыллыаппытын айыылыыр,
Амырбытыҥ амыр буоллун!
562. Тоҥкунуур тоҥ былыттарым ирчилэрэ,
Дохсун туман үөрдэрим,
Киирэр былыт ирчилэрэ,
Идимэҕэр илбистэрэ,
Эргичиҥ эрэ!
563. Балай эрэ тутуохха тутулуктаах,
Көрүөххэ көрүҥнээх
Уол оҕону, эр киһини мэҥиэлээн биэрдилэр.
564. Тоҕус хартыҕастаах
Туман дьаассын былытым ирчилэрэ,
Бу Буоран Ордой Бухатыыры тутуҥ эрэ!
565. Илэ хаампыт суола суох кинэ, хаалларымаҥ,
Үктэммит суола суох кинэ үрэйэн,
Үөһэ үүрэн хатаран-тоҥорон,
Салгыҥҥа салаллан сылльыбатах,
Сымыйанан олорбута урут эрэ буоллун! – диир һаҥа баар.
566. Абааһы уола “һуох” диэбитигэр [айыыта] икки кулгааҕа иһии- рэн хаалла, ханна бартын билбэтэ. Һырдыкка-хараҥаҕа киллэрдилэр.
567. Ол тоҥ былыт быыһа – киҥкиниир киэҥ халлааҥҥа, ыраах. Бары онно хам хатаастан, биир да һуох буолар һирэ ол. Олох туга да, туга да хаалбат, кырыа хаар буолан, мээнэ уу буолан устар, хаар буолан һимэлийэн, туох да һуох буолар. Онно эргиллибэт даҕаны, кэлбэт даҕаны, барбат даҕаны. Барда.
568. Айыы уола буоллаҕына, дьиэтигэр кэллэҕэ. Дьиэтигэр кэллэҕэ. Дьиэтигэр кэлбитигэр, дьиэлэригэр тиҥ-тиҥинээн, таҥ-таҥынаан олороллор. Син биир олороллор. Һин биир уон буоллулар.
569. Били киһи [дьиэтин инн...] дьиэтин таһыгар
Тибир-табыр [хаамтараннар...] хааман |кэл|битигэр,
Илин устуох диэкиттэн
Ибир һалгыйбыт,
Эбир былыт эргийбит,
Үүт һамыыр үлүгэриччи тохтубут,
Ийэ ыымка халлаан быһарыйан,
Эриэккэс үчүгэй майгыламмыт.
570. – Аа, үчүгэйэ да бэрт эбит!
Һирим-дойдум киэргэммитэ да бэрт эбит!
Һибэккитэ һиппит,
Ньургуһуна унаарбыт!
571. Мааҕы бэйэлээх ити бэйэлээх охсуһан барбыттара. Дьиэлэрин таһа букатын туох да һылльыбатаҕын курдук, һүрдээх үчүгэй! [Һолко...] |Дьиэҕэ төлөпүөн тыаһыыр|
Һолко нуоҕай оттор суугунаһан үүммүттэр. Һүрдээх үчүгэй буолбут. Били биһи кэлэн, дьиэтигэр көтөн түһэр. Ол курдук олороллор.

Магнитофонная лента №3, сторона В (трек 6)
572. Тиҥ-тиҥинээн,
Таҥ-таҥынаан олороллор.
Биир бэйэлэрэ
Биэс киһи бисилээйин бисилээйдииллэр,
Һоҕотох киһи
Уон киһи оонньуутун оонньоон олорбуттар,
Халыҥ хаһанан харчы кээһэн,
Һуон хаһанан тоноҕос кээһэн олороллор,
[Кый былыт... олороллор...]
Хас да хоннулар.
573. Кый былыт аттаах Кый Кыйылааҥкы уола биирдэ
Ийэтин ньилбэҕэр мэйиитин ууран кэбиһэр,
Кэтэх туттэ’эһэр,
Аҕатын дьилбэҕэр атаҕын уурэ’эһэр,
Атаҕын оллооннуу уурэ’эһэр,
Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн сэһэргии һытар:
574. – Бу-уо!
Күөһэлитэн төрөппүт,
Көмүстээх дьилбэхтээх
Күбэй хатын ийэм эмээхсин!
575. Мин киһи кэстиэ дьэллик саҥабын
Кэрэхсии истэн сэргэлии олордоҕуҥ,
[Икки...] Икки алаҕар хараххынан
Сиирэ көрө, бүдүүлүү олордоҕуҥ,
Алаас сыһыы аҥарын ,
Дьороон сыһыы быһаҕаһын саҕа
Алаа далбыр дьөлкөркөй хаан көхсүгэр
Таба түһэрэн,
Таайа дьаллыктыы,
Билэ-билгэлии олордоҕуҥ,
Отут муунта буолар болуо хата таас сүрэххэр
Булкуйбахтыы санаан, муучулана олордоҕуҥ.
576. Аҕыс ый хонугун устатыгар
Алтаннаах дьилбэххэр анатан
Ииппит аар тойон аҕам оҕонньор!
577. Көрө түһэн бүдүүлүү,
Таба истэ түһэн, элкээрэ,
Таба таайа дьаллыктыы,
Билэ-билгэлии олордоҕуҥ,
Туора ууран, толкуйдааҥ,
Устунан ууран, сыаналааҥ эрэ.
578. Мин эһэлээх эбэм оҕонньордоох эмээхсин,
Эмиэ истэн элкээрэн олоруҥ!
579. Бу Орто халлаан уола Омуннаайы Бухатыыр,
Тойон таайым [оҕонньор...] оҕонньордоох эмээхсин!
Истэн элкээрэн,
Бүрү-бүттүүн, бары-барыгыт истэ элкээрэн, көрө бүдүүлээҥ!
580. Мин уоһум уоһаҕа сууйулунна,
Хараҕым хаана хастырыйда,
Холум этэ хойунна,
Сиһим этэ ситтэ,
Буутум этэ муҥутаата,
Уол оҕо, эр киһи буоллум.
581. Баараҕадыйан, бадыксыйан баран эрэбин майгыннаах.
Миэн маҥаналаах дьиэм баһылыга
Диэн баар буолуох тустаах,
Тулааһыннаах дьиэм тутааҕа,
Иитэр сүөһүм күрүөтэ,
Иэримэ дьиэм ирчитэ,
Төрүүр оҕом уйата
диэн баар буолуох тустаах.
582. Мин хойго сытар холоонноох доҕор холобурдуу,
Тэллэххэ сытар тэҥнээх доҕор тэриниэм диэн,
Өйдөөн-санаан саҥаран эрэбин!
583. Мин мантан илиннэтэ соҕуруу
Икки көтөр кыйаттаах үтүөтэ,
Өксөкү кыыл үтүөтэ
Үстэ сааран баран тиийэр,
Үстэ-түөртэ сымыыттаабыт сымыытын
Көтүтэн тиийэр сиригэр,
Сүүрэр атахтаах бэрдэ,
Тоҥуй кыыл дьоруота
Тоҕуста тугуттаан баран,
Уон буолан тиийэр сиригэр
Барар санаалаахпын.
584. Сүрдээх бардам отурҕан [дьоннор...] дьоннор бааллар дииллэр. Олорго олор маанылаах балтыларын ылыам диэн [барыам... диэн] саныыбын.
585. Ийэм эммээхсин, аҕам оҕонньор!
Туох дииргитин этиҥ эрэ? – диир. Уоллара инньэ дии һытар өрө көрөн.
586. – Мин биир да киһини көрбөтөх, киһини билбэтэх киһибин. Ону ийэҥ билэрэ буолуоҕа, ийэҕиттэн ыйыт. Мин билбэппин. Барбат буолуоҥ дуо? Бараргын һөбүлүүбүн, ол гынна ханна киһи баарын билбэппин, – аҕата инньэ диир.
587. Ийэтэ:
– Ээ, дьэ, ол һүрдээх хабараан, хадырган киһилээх һиргэ баран эрэр эбиккин. Ол да буоллар, өлөр күнүҥ үтүрүстэҕинэ, миигин ахтан аһардаар. Мин тиийиэҕим. Оттон өлбөт инигин. Кэргэн ыла һылльан өлбүт киһи диэн букатын һуох. Һөпкө этэҕин, бар, ичигээм. Биһи һин аны аҕыс киһи, олоруохпут буллаҕа. Һэттэ да буолуохпут, аҕыс да буолуох- пут. Мин ийэлээх аҕабын кытта һоҕотоҕун олорооччубун. Билигин һин олоруохха сөп. Бары итиннэ:
– Һөпкө эттиҥ! Һөпкө эттиҥ!
588. Иитэр сүөһүгүн күрүөлээ,
Иэримэ дьиэҕин иччилээ,
Төрүүр оҕоҕун уйалаа!
Утуйбат уоту оттуоҥ буоллаҕа! – диир.
589. Оҕонньордоох «ньир» гына түһэллэр:
– Ээ, ыччаппыт, оҕобут барахсан, инник эрэ һанаалаах буол! Эбиллиэхпит буоллаҕа. Дьэ, һотору кэлээр.
590. Биһи алҕаабыппыт буолбатын,
Аан дайдыҥ иччитэ
Аал Мичил хатын алҕаабыта буолан [адьыһыннын...] адьыһыннын,
Олохтоох дойдуҥ иччитэ
Бэлэрдээх түөстээх
Бэбиэрэ хатын эппитэ буолан эйиэхэ [эргийдин...] эргийдин,
Ичигээм!
Оттон ол ураһаа [бу] уотун иччитэ эппитэ буоллун!
591. Илин атах мүччү һуох,
Кэлин атах тэҕиһэ һуох һырыт,
Илин өттүгэр ити мииннэр атыҥ, аллаах атыҥ моонньоох мэйиитин һаҕа дьол бөҕө тосхойдун,
Кэлин өттүгэр һаргы бөҕө һайыстын! – дииллэр.
592. Уол иһиттим-истибэтиэм диэтэ, таһырдьа ыстанна. Һуурааннаах һулары ураҕас төбөтүгэр иилинэн кэбистэ. [Ол...] Ол гынан баран сыһыыга һүүрэн киирдэ. Аҕыс уон ат үөрэ һылльарыгар:
593. – Мин атаҕым анна, мин аналлаах-минэллээх атым һуон моонньугар иилистэ түс! – диэн баран, һуларын быраҕан ыытта. Быраҕан ыыппытыгар, биир да акка түспэххэ, һиргэ түһэн хаалла. Һиргэ түһэн хаалар.
594. Онтон эмиэ ылан быраҕар. Биир да акка иилистибэтэ. Эмиэ һиргэ түһэн хаалла. Биир һүрдээх куһаҕан ат кутуругун төбөтүгэр быычыкыйааннык тарана түстэ уонна букатын таарыллыбатылар, биир даҕаны. Аттар һүүрэллэр уонна кини [һуон...]:
595. – Мин аналлаах мииниллэр атым һуон моонньугар иилиллэ түс! – диэн баран бырахпыта, мээнэ һиргэ быраҕар. Үстэ бырахта, үһүөннэрин таппат.
596. Онтон эмиэ кыра бэйэлээх һылгылар үөрдэрэ һылльаллар, кытыттар, һээхтэр үөрдэрэ, һоноҕостор үөрдэрэ, аҕыс уонча сүөһү эмиэ сылдьар туспа. Сүүс да буолуо. Били киһи онно тиийэн быраҕаары гынар. «Һуох, манна һатаммат. Манна бары атыыр аттар, һоноҕостор. Атыыр ат миэхэ наадата һуох», - дии һаныы түһэр.
597. Онтон атыырдаах һылгыга быраҕар. Атыырдаах һылгыга быраҕар. Ол элбэх кыра, кытыт оҕолор, иттэлэр – чуучча бары атыырдаах һылгыга аймана түһэн хааллыллар. Баары аттары үс төгүл наһаа омуннаахтык үүрбүттэригэр, соһуйаннар чуучча бары биир кууча буола һылдьаллар эбит. Атыырдаах һылгылар [баҕа] аҕыс уон ат үөрэ туспа сылдьар.
– Мин атаҕым анныгар мииннэр, үс күннүк һиргэ барар ат һуон моонньутугар иилистэ түс эрэ! – диэн баран, быраҕан ыытар.
598. Биир иһэ һиргэ тиийбит, түүтэ һиринэн һаҕастана һылльар, ныыдыр курдук түүлээх, быыкыйаан тааҕылаах убаһа һуон моонньун төрдүгэр иилистэ түһэр. Көмнөлдьү көмүөх курдугу, [ол быраҕан ыыппыт баҕайы, дьэ, ону] «бу баҕайы мэһэйдиэтэ» диэн, илгэн ыытар.Илиитин таһынан илгэн ыыппыта. Ол диэки «лип» гына түһүөр дылы илгэн ыытта ол кулуну.
599. – Мин атаҕым анна, мин аналлаах-минэллээх атым, үс күннүк һиргэ барар ат һуон моонньун төрдүгэр иилиллэ түс эрэ! Мин айаҥҥа бараары гынным, – диэн быраҕан ыытар. Баары кулун һуон моонньутугар иилиллэ түһэр эмиэ. Баарытааҕар улаханнык, «ойоҕоһо тоһуннун, уҥуоҕа алдьаннын» диэн үөһэ тардан таҕааран баран, «лип» гына быраҕан ыытар. Быраан... ыраах быраҕан ыытар, һүрдээх ыраах.
600. Онтон ол һуларын [быраҕа... һуларын] быраҕаары гинэн [эрдэҕи...] эрдэҕинэ, баары кулун туран, һүүрэн чолойо һылльар. Һүүрэн чолойон эрэр. Эмиэ:
– Мин атаҕым аннынан, мин аналлаах атым һуон моонньутугар ииллиллэ түс эрэ! – диэн баран, эмиэ быатын бырахпытыгар, эмиэ баары кулуҥҥа тиийэн иилистэ түһэр. Һиргэ, илэ һиргэ тиийбит. Иһин [туга] түүтэ һиринэн хамсана һылльар. Нүүргү курдук түүлээх. Кытыт оҕото, наһаа куһаҕан дьүһүннээх. Убаһа, кулун буолбатах. Били уол: «Бу ат буолан миигин туһалыа һуох, бу иилиһиннэ дии», – дии һаныыр.
601. Һулунун ньылбы тардан ылар. Һулара үөһээҕитэ даҕаны һырайыгар һөп буолбат. Бүтэйдии бара һылльар. Бүтэйдии бара һылльарын албыннаан кэтэрдэн кэбиһэр. Букатын ымньаммат. Кэтэҕин быатынан тардан аҕалар. Аҕалан {бастакы һэргэҕэ... хайаан һэргэ монньоҕор тиийиэй ол? Аллараа да син турар убаһата, ону һири мээнэ тугунан} тэһиинин, {акка һэргэҕэ бу иилэ быраҕа’аһэр} «улааттаҕына үөһэ тардан таҕыстын, хайаатын даҕаны», дии һанаан баран, мээнэ төбөтүнэн буурдук иилэ быраҥа’астэ һэргэҕэ. [Туга буоллаҕына, олмээнэ һытар, һэргэҕэ иилиллэ һытар]. Кулуна быычыкыйаан, кулунбуолбатах, ыбаһа. Биир-икки..., биир һаастаах, хайа һах ду? Тура һылдьан һымнылыйар. Баары уол киирэн куһаҕан аты хайаатым диэн, һаллан, һанньыйан, һанаарҕаан, атын баайа’аһэн баран, киирэн утуйан хаалар.
602. Утууй! Ый орулуур
Отут хонугун утуйан баран, тахса көттө.
Ый орулуур отут хонугун тухары
Утуйан баран тахсыбытыгар,
Оо, быа тиийбэт бытталаах,
Холум тиийбэт хоҥнуолаах,
Хатыыр тиийбэт [хаһаалаах...] хаһаалаах
Бу күөх бороҥ [атыыр һылгы... күөх бороҥ] ат һылгы буолан баран, чырбайан турар. Үс мастаах үүт олбуорун иһэҥэ тимиринэн куотан тахсар. Улаханнаах ат буолбут баары дойдуга. Аны һэргэ моонньугар били буурдук хал былаатынан бу ат тардыстан тахсыбыт, онно буоллаҕына, тэһиинэ хатыыр тэһиинин [туга] төбөтө тиийэн моонньугар иилистибит. Ол моонньун ... туура тардан барыаҕын моонньуттан иҥнэ һыппыт. Һэргэтэ буоллаҕына, икки аҥы олуктаах, үөһээтэ-аллараата олуктаах. Маны сиэргэ сиэллээбит уонна үөһэ тардан тахсыаҕын олугуттан иҥнэн хаалбыт. Үс мас үрдүнэн көтөрүнүү иһэҥэ турарынан [куотан тахсар ат...] һылгы куоппут. Дьэ, тойулаабыт, тобурайбыт ат.
603. Дьоннор бары утуйа һыталлар. Хаста утуйбуттара, хаста турбуттара биллибэт. Биир кэм утуйа сыталлар.
604. Били уол тахса көтөр, тахса көппүт, оннук аттаммыт били уол үөрээри үөрэр, үөрээри үөрэн баран, сыһыыга көтөн түһэр.
Аҕыс сыл тохору айтар байтаһын,
Тоҕус сыл тохору туойда байтаһын
Сылгылары куталдьыта-маталдьыта дьиэттэн ылаттаан, тиити тобулута тамнаан өлөртүүр.
Һыалаах-һыалаах һиртэн ити быһах
Хаана хойуута һириттэн хайыта-быһыта эттээн-эттээн, тэмтэритэ былаан:
605. – Ол гынан мин бары баччаны тура тус аттанан айгыстыым
Ааттара аттаммыттар истиҥ,
Һыарҕатаабыттар ылаарыҥ,
Миигин бүрү-бүттүүн, бары-барыгыт алҕаан-алҕаан хаалыҥ. Мин кэргэн ыла баран иһэбин, – диир.
606. Ол һылгыны түҥнэритэ анньыалыы-анньыалыы, үҥкүр аннын диэки байтаһын көрөөрү, томтор аннын диэки күөһэличчи анньыталаан-анньыталаан, анньытала’астэ.
607. Онтон ампаарга көтөн түстэ. Аҕыс ампаары арыйа тарда сылльан, ампаар долбууругар хайахтар туралларын таҕааран, таас һалгыыр салгыырга ытыһынан быһыта таһыйа-таһыйа, һимииргэ һимэр. Һилиргэхтээх тиит силиргэҕин иҥнэри тардан ылан, тэбии түһэн баран, бу- лаан булгуратар. Булаабытыгар, икки арылыас кус һымыытын курдук адьыгырас арыылар буолбуттар. Ону арыытын ыган ылан, уутун тоҕо анньан кэбиһэр.
608. – Мин киһи бары баччанан тура тус кынаттанан айгыстыым,
Ааспыттар аһааҥ,
Тоҥмуттар иттиҥ,
Һырҕалаабыттар ылаарыҥ,
Тобуктаабыттар торуланыҥ, – диэн,
Үҥкүр анныгар үҥкүрүччү анньан,
Таҥкыр анныгар таҥкырыччы анньан кэбиһэр.
609. [Баары этин буоллаҕына] Атын [биэ атын] хаҥас диэки <...> хайа таһыйбыта, хаппыт буучугурас этин курдук, буспут буучугурас этин курдук буолбут. Ону хайа таһыйан, һубу маннык куһаҕанын хайа баттаан баран, уол [тугу арыыны бүтүннүү онно һимэн...] эти бүтүннүү онно һимэн кэбиһэн баран, хам тутан кэбиһэр. Онтон арыытын аҕалар. Һиэлин төрдүн хайа быһар, һиэлин төрдүнэн тириитин хайа быһан баран, онно хам тутар, хам охсон кэбиһэр.
610. Онтон аҕыс ампаары арҕара һылльан,
Тоҕус хаптыҕаһы куоһара һылльан,
Үүс тириитинэн үллүн да үллүн буолар,
Киис тириитинэн киэргэн да киэргэн буолар,
Һаарба тириитинэн һаптыыһыкпын диэн,
һытан баран, һаптан көрөр.
611. Дьэ, үүс өлбүргөлөөҕүн,
Киис киргиллээҕин,
Бөрө бөттөлөөҕүн,
Кыһыл саһыл кылааннааҕын,
Хара саһыл хардыылааҕын,
Күөх кэрэмэс көтүүлээҕин [тириитинэн...] тириитинэн тигиллибит таҥаһы баһыттан атаҕар дылы таҥнар.
612. Кытайка таҥас кылбаччы һуох,
Һукуна таҥас сураҕыттан һуох,
Бэйбириэт таҥас букатын мэлигир.
613. Таҥнан-таҥнан, таҥнан баран,
Аны һытан көрө,
Олорон көрө-көрө, туран таҥнар,
Ол-бу таҥаһы таҥнар.
[Үстэ уларыттар таҥнар таҥаһы таҥнар. Биири...] Биири кэтэн кэбистэ. Иккитэ уларыттар таҥаһы эрэбэдэйигэр һимпитэ, кылбарыта толору буолла, аҥардас таҥаһа.
614. Онтон тахсан, тахсан һэргэҕэ кэлэр,
Атын ботоонноох ботоннон ботоонноон кэбиһэр,
Һир һиппэтэ тэллэҕинэн тэллэхтээн кэбиһэр,
Халлаан хаһыҥкатын ыҥыырынан ыҥыырдаан кэбиһэр,
Үөрбэ-дьүөрбэ хоҥуруунан тардыталаан кэбиһэр,
Үөрээннээх үүнүнэн үүннээн кэбиһэр,
Һулааннаах һуларынан һулардаан кээбиһэр.
615. Баары, хантыгар да тух буолбат һулара, дьэ, нэһиилэ батар буолбут, нэһиитигэр. Дьэ, уол оҕо чыҥхалдьыйан турар, дьэ! Олоро түһэ-түһэ тардыалыыр, үүнүкэтэ да төлүйэн. Хаҥыла һүрдээх.
616. Онтон буоллаҕына: [«Аналлаах минэлээх иччиҥ бу баарбын!» – диэн баран, охто-охто турар ата, турбат] «Аналлаах минэлээх иччиҥ бу баарбын!» – диэн баран, хаҥас илиитинэн хаҥас кулгааҕар «лэп» гына биэрэр, ытыһынын хаптаҕайынан. Уҥан тэппэс гынан хаалар. Тэппэс гынан хаалан баран, үчүгээй ат буолан баран, туран кэлэр.
617. Дьэ, онтон,атынбили киһи тардан баран, атын ыҥыырданан-иннэнэн, дьэ, ол «илин халлааны [илл...] һоҕуруулата илин бардым», – дии һаныы түһэр, атын далын айаҕын арыйар, онтон далын һабар.
618. Эппэкэ-тэппэкэ иҥэһэтиттэн тэбинэ түһэр,
Хараҥа хараҥаччы атыгар «хап» гына хатана түһэр.
Һэттэ һалаалаах куо дьаллык кымньыылаах эбит,
{Һарадак атаҕар турар,
Киниэнэ буолуохтаах,
Ол ыҥыырын игин ылбыта ол}
619. Кымньыытын|ан| атын
Тириитин быһа таһыйар – бастакытыгар,
Ону хаан оҕуурда түһэр,
Онтон иккиһигэр – куҥун ортотугар дылы охсор,
Онтон үсүһүгэр – уҥаҕар дили быһа таһыйар [куҥун өттүгүн атын] өттүгэр.
620. Ата буоллаҕына, [илин диэкки, илгистэ түһэн баран, тус соҕуруу диэкки] соҕуруулуу-илин диэкки сүүрэ турда, [илиннэтэ-һоҕуруу, тус илин диэки буолбатах]. Икки кулгааҕынан иһиирдэ турда. Арылыас кус кыйатын тыаһын курдук кулгааҕын, кыһыырыан.
621. Онтон:«Бу төһө ыраах бартым буолла, бу чигди кырыытыгар һылльарым эрэ?» - дии һанаан баран, [атым түргэн соҕустук], аҕыс иилээх-һаҕалаах аан ийэ дайытын көрө түһэр, «быраһаайдастым дуу, һуох дуу?» дии һанаан баран. Онтон «ийэбин-аҕабын кытта быраһаайдаспатым, баары эппиттэрэ да бардым, чэ, бардым!» - дии һанаан баран, кэннин хайыһан көртө – кыыс дьахтар киһи туналҕаннаах маҥан ньуурун курдук кылбачыйа түһэр, быыкыйаан хаалбыт, көстөн хаалбыт. Ыраах барбыт.
622. Тоҥоһулла мастардаах,
Тохолоон тыалардаах,
Улуу тумуллардаах
Уомалар мэйиилэригэр,
623. Уома мэйиитэ, уома мэйиитэ ойутан иһэр эбит,
Баран иһэр, баран иһэр, баран иһэр, баран иһэр.
[Кыһыны...] Кыһыны кырыатынан биллэ,
Күһүнү үксүөнүнэн биллэ,
Һайыны һабаанынан биллэ,
624. Ол курдук айаннаан иһэр.
Бу айаннаан, айаннаан, айаннаан, айаннаан, биирдэ өҥөс гынан көрө түспүтэ, [бэргэһэтэ... мэй.. бэй...] мэйиитин туттан көртө, бэргэһэтэ мэйиитин чуоччаҕайыгар эриллэ хатан хаалбыт, хам хатан хаалбыт. [Үтүлүгү...] Илиитин көрө түспүтэ, үтүлүгэ илиитин бэҕэлчэҕэр хам хатан хаалбыт, һуох буолан хаалбыт, алдьанан хаалбыт. Ыстаанын көрбүтэ, эмэһэтин көп этигэр эрэ баар, иитэ эрэ баар. Биир да һуох буолбут. Окко-маска хайыта-тырыта тыытыллан {халлаан һалгыныгар, халлаа һатыыр һуоллаах, киэҥ баҕайы һуоллаах}. Этэрбэһин көрбүтэ, [этэрбэһэ...] этэрбэһэ атаҕын бэрбээхэйигэр эриллэ хатан хаалбыт. [Этэр... атах һыгынньах һуох].
625. «Мин бачча буолтум кэннэ атым хайдах буолта буолла?» – дии һаныы түстэ. Атыттан түһэн кэллэ.
Атыттан түһэ эккириэбитигэр буоллаҕына,
Ата буоллаҕына,
Үс тутум ньүөлсүк түүтэ тааҕытыйбыт,
Түөрт түөрэх тыҥырыга мүлкэллибит,
Тыҥыраҕын төбөлөрүттэн хаан ыбыырбыт,
Икки хараҕа уолбут,
Һэттэ былас нэлир һиэлэ [талаа...] тарааммыт,
Тараллан тарааммыт курдук
Букатын һуох буола,
Һалгыҥҥа тараанан олох бүппүт.
Отут былас оҥочо кутуруга һулугурбут,
Уҥуоҕа эрэ хаалбыт,
Быыкыйаан хаалбыт.
626. Били киһи түһэ эккириэн, атын хаҥас кулгааҕын хаһан көрбүтэ, түөрт кырыылаах дьэҥкир хара таас һылдьар эбит, ол баары атын кулгааҕар. Кин|и| укпатаҕа. Онон түөрт тыҥыраҕын кырыылаан биэрэр. «Дьэ, кирдик, ыраах дайды эбит. Бу аны хас сылынан тиийэрим буолла?» – дии һаныыр. Тыҥыраҕын кырыылаан биэрбитигэр, били хаан ыбыырбытыгар, ити иһирдьэ киирбит курдук буолла, тыҥыраҕа үчүгэй курдук буолла. Кырыыланна. Тыҥыраҕа да, [тугугар тиийэ] ньыҥхараттан хаалбыт кырыылаах тыҥырах.
627. Онтон били киһи атын хаҥас кулгааҕар баар тааһын уган баран, «уҥа кулгааҕар туох эмэ баара эрэ, һуоҕа эрэ», диэн көрөн, [уҥа...] уҥа кулгааҕын хаһан көрөр: биэс һалаалаах бэһир бэрдьигэс от һылльар. Биир һалаатын туура тардан ылар уонна кулгааҕар уган кэбиһэр.
628. Ону атын айаҕар туора уган биэрбитэ, ол ата ыстаабакка ыйыс- тан кээһэр.
Ыстаабакка ыйыстан кэбиспитигэр –
Быа тиийбэт бытталаах,
Холун тиийбэт хоҥнуолаах,
Хатыс тиийбэт хаһалаах,
Үс тутум бүтэй ньүөлсүк түүтэ
Уруккутун курдук [тар...] үүнэн нуоҕайда,
Һэттэ былас нэлиэр һиэлэ,
Отут былас оҥочо кутуруктаах.
Ат һылгы баары кэлээт мииннээри турарынааҕар
Үс оччо үлүгэрдээх,
Биэс оччо бэттээх,
Уон орчо ордук
Дөссө улааппыт, дөссө һонообут ат.
Холуну быһыта тыытаары чиччигинэтэр,
Оннук ат буолан таҕыста.
Бэйэтэ ат үрдүгэр сылдьан,
Туга кыһанна? Кыһамматах.
629. Онтон били киһи буоллаҕына:
– Бу аата аан дайыттан айыллыбыт аты мин дэлбэритэ тамныы һатыыр эбиппин. [Уҥа кулгааҕар...] Уҥа кулгааҕар оттоох, хаҥас кул-гааҕар таастаах, дьэ, кырдьык, миэхэ аналлаах ат диэн биэрбит миҥэлэрэ бу эбит буоллаҕа, далаһам бу эбит! Аан дайды иччитэ Ан Мичил Хатын биэрдэҕиэн! – диир улахан баҕайытык.
630. Дьэ, онтон эмтэкэ дэрбэн киһитин курдук дэдимнэһэ түһэр, хара хараҥаччы курдук «хап» гына хатана түһэр.
631. Баары таҥаһын илгитэлээн ыытта, атын таҥаһы таҥныбыта. «[Аны биир... аны иккитэ...] Аны биирдэ уларыттан таҥнан баран, барар дайдым буолууһу, һүрдээх эбит», – дии һаныыр. «Уол оҕо уйана-хатана биллэр, иргэх буолара ирээтэ билэр, кыыс оҕо кылаана-өргөһө билэр диэн бу һири <...>», - дии һаныыр.
632. Онтон айаннаан иһэр, айаннаан иһэр, айаннатан дьалкытан иһэр. Айаннатан дьалкытан истэ, оччо өр барбата. Улуу тумулу ньургунун туттаран, унаардан һүүрдэн, унаардан иһэр. Һүүрдэн унаардан истэҕинэ, иһэн көрө түспүтэ, бу тумул илин өттүгэр уйаара-кэйээрэ биллибэт улахан да улахан долоон көһүннэ, киэҥ да киэҥ сыһыы көһүннэ. Бу [дьол... долоон] долооҥҥо тобус-толору һылгы да һылгы, ынах да ынах буолбут, сүөһү да сүөһү бөҕө.
633. Хара ыарҕаны кытта хабырыһа хаамаллар, хара һүөһүлэр, үрүҥ ыарҕаны кытта үрүҥ һүөһү [талаҕы] үтүрүһэ хаамсаллар. Хонуунан кэмнэммэт хойуу иэһэҕэй түүлээх, хороҕор муостаах элбэх, сыһыыннан кэмнэммэт сыпсай һиэллээх элбэх һиригэр, һири тумултан көрөр. Онтон: «Ээ, дьэ, һугас эбит, хата, ыалы һибилигин булууһубун», – дии һаныыр.
634. Тумулу таҥнары һүүрдэн иһэн көрдөҕүнэ, дьиэлэрин хотугу өттө аан балаһа уот да уот, хабыс-хараҥа, ыыс-быдаан да быдаан. Ойуурдарын маһа буоллаҕына, уот харыата да харыата буолбут, буол- бут. Били киһи онно кыһаллыбат, айан һуолун устунан һүүрдэн унаардан. Бу алаас сыһыылара да иэннээх эбит.
635. Кыталык кыыл аҕыс ый хонугун тухары быһа кынтаарануҥуоргу кырыытын булбат киэҥ хонуута эбит,
Туруйа кыыл тоҕус ый хонугун устатын тухары быһа холоотоон уҥуоргутун булбатах улуу сыһыы эбит.
Дьэ, кини быһа һүүрдэн таҕыста,
Ол көтөр курдук мээнэ холооттуу сылдьыбат.
636. Һэттэлээх һылгы тэһийэн-тулуйан турбат
Дьилиэ көмүс чигдилэригэр,
Тоҕустаах һылгы тулуйан-тэһийэн турбат
Дьулуо уус тусаһаларыгар һүүрдэн тоноһутан кэлэр.
637. «Мин күтүөт да күтүөт. Мин күтүөппүн да күтүөппүн. Манна көрөргө, көрө олорон, хоно һытан холобурдуу һаныырбар таҥаһым суох, өрүү һытан-олорон, сии олоруохпун, үрдүлэриттэн өҥөйө олорорбор өйүөм суох, өйүөм бүппүтэ. Киирээри кэлбит киһи киириэм», – дии һаныыр.
638. Киһиргиир. Ол гынан баран, күрүөҕэ сүүрдэн киирэр. Үс мастаах үүт олбуору арыйбахха эрэ, үрдүнэн көтүтэн киирэр. Үрдүнэн көтүтэн киирэн, бастакы һэргэҕэ кэлэн балтаччы баайа’һэр.
639. Дьиэҕэ биир һүрдээх улахан һаҥалаах киһи һаҥата үһү:
– Дьэ, бу омуннаах киһи кэлбит. Бу туох айыылаах кэлтэ буолуой? Иннэтээҕэр улахан һөдүөкэ кэллэ дуо? Дьэ, дьаабы буолуоҕа, иннэтээҕэр улахан һөдүөкэ кэлбит буоллаҕына, – диир, һүрдээх улахан һаҥалаах киһи һаҥарар.
640. Онтон атын баайа’һэр, атын баайан баран, эрэбэдэйин һарадах атаҕар ыйаан кэбиһэр. «Мин манна хоно һытан холобурдуу, өрүү һытан кэпсэтэ, кэргэннэнэ кэлбит киһи буоллаҕым, ааһа кэлбит киһи буолбатахпын», – диэн һэрэбэдэйин һарадаҕыттан ыйаан кэбиһэр.
641. Ол гынан баран дьиэҕэ көтөн түһэр. Оо, дьиэҕэ көтөн түспүтэ, уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ дьиэ! Кинилэр да дьиэлэрэ киэҥ этэ һин. Кэтэҕириин ороҥҥо аас маҥан һылгы ардайдаах һиэлин курдук аас- тыйбыт астаах оҕонньор олорор. Ол хаҥас [өттүгэр...] өттүгэр биир оһох һаҕа һуоннаах эмээхсин олорор. Үрүҥ көмүс торооскулоохтор. Онтулар[ын]|а| ойоҕосторугар турар.
642. Били [уон] уол, уҥа диэкки [оруна] уон орунноох, онтон бас-тыҥ уҥа диэкки оруҥҥо киирэн олорор, [олор] үтүлүктээх бэргэһэтин ыйыыр, һонун устан ыйыыр баалка быраҕа, онтон олордо.
643. Оонньордоох эмээхсин эмиэ һаҥарбаттар. Уол эмиэ һаҥарбат. «Дьиэлээхтэр “дорообо” диэтиннэр, кинилэр кэпсэттиннэр», – диэн киһиргээн һаҥарбат: «Хоноһо мин хайаан һаҥара олоруохпунуй?».
644. Дьиэлээх оҕонньордоох эмээхсин: «Туохха кэлбит киһиний, таһырдьаттан киирбит киһи кини дорооболоһуохтаах, кини кэпсэтиэхтээх», - дии [һаныы...] һаныыллар. Һаҥарбаттар. Тоҥ күөс бастыҥын тохору олороллор. Ким да һаҥарбат.
645. Онтон таһырдьаттан биир оҕо көтөн түһэр. Биир оҕо көтөн түстэ. Һиринэн-буорунан тарыллыбыт илиилээх, һиринэн-буорунан тарыллыбыт ыбаһа тириитэ һаҕынньахтаах, уллуҥаҕа биир да һуох буол- бут,
Оһун эрэ кэтэ сылдьар этэрбэстээх.
646. Оҕо киирэн һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн һэһэргии турар уҥа оһох төрдүгэр туран;
Үөһээ уоһа аллараа эҥийэтигэр ыпсыбат буолбут,
Аллараа уоһа үөһээ һэҥийэтигэр ыпсыбат буолбут;
Уҥа-хаҥас диэки, ол-бу диэки көрө-көрө һаҥарар:
647. – Ээҥ эрэ-э да!
Хатыннаатар хатыным!
Тугу билэн-көрөн да халбыстаахтаан олороҕун?
648. Тойонноотор тойонум!
Тугу билэн-көрөн да ньолчоллоохтоон олороҕун да?
Мин да билэрбин билбэххин дуо?
Мин көрөрбүн көрбөххүн дуо?
649. Устан хайа төрөппүт, уоһун хайа уолгутун абааһы уолун атамаана өлөрдө-өһөрдө, аттыы мииннэн олорон, айаҕыгар бэринэргэ дили гинэр, бэринэргэ дили гинэр! Ол аата сии-аһыы олорор. Алаас сыһыы уҥуоргу өттүгэр бааллар да бааллар!
650. Сиэмэҕэ бэрдиттэн онно тиийбэтим! Онтугутун хайыыгыт? Уолгутун абааһы хайыта-тырыта тыытан сиэтэ да, сиэтэ да! Кыыспытын биэриэхпит диэн да көрдьөһүҥ, оччоҕо сиэ һуоҕа. Уҥуоҕун тыаһа хайыта дөрүүкүүр! Иккис уолгутун былыр үйэҕэ сиэбит быһыылаах. Туох да суох. Үһүс уолгутун ол өлөрөн эрэр! Кыра уолгутун бу дьиэ таһыгар сиэбитэ дии, һи-һи-һи-һи, – диир күлэн эллэрэстиир.
651. Оҕонньор дойгохтоон
Һаҥара-иҥэрэ олорор,
Һаманнык диэн һаҥарар,
Һитинник диэн сэһэргиир:
652. – Бу-уо!
Таһырдьаттан киирбит хоноһо киһи майгытынан,
Хоммут уоскун хомурат,
Өрөөбүт уоскун өһүлэ олордоҕуҥ!
653. Ханна баран эрэр дуо,
Хантан иһэр дуу киһигиний?
Туох сорукка-наадаҕа сылдьар киһи буолаҕын?
Бу хоноһо оҕо майгытынан
Хоммут уоскун хомурат,
Өрөөбүт уоскун өһүлэ олордоҕуҥ.
654. Биһиги ааппытын-сурахпытын бэркэ билэҥ кэлбитиҥ буолуоҕа. Үс кыыс оҕолоох этибит. Онтон икки улаханын бараалааҕа кэлэннэр, ылан барбыттара.
655. Тоҕус уолбут тоҕоһо сууйара,
Аҕыс кыыспыт анна,
Көрдөр харахпыт харатыгар ханыылаан,
Көтүлүннэр тииспит кэрэтигэр холоон,
Үктэнэр атахпыт сүһүөҕэр холоон
Ииппит оҕобутун алларааҕы дайдыттан адьырай атамаана дуо, арҕаа халлаан адьырайа дуо кэлэн, кэргэн ылыам диэн, «биһигини аҥар кырыыбытыттан кэймээн эрэр», диэтэ ити оҕо. Икки уолбун өлөрбүтэ, үһүс уолбун ол өлөрөн эрэр. Биитэр эн күтүөт оҕо буолаҕын дуо? Буолларгын-буолбатаргын даҕаны, соруга, наадата суох киһи биһиэхэ кэлбэт-барбат сирэ.
656. Биһиэхэ халыҥ халҕан,
Суон сүлльүгэс буолуоҥ дуо?
657. Хайа ааттаах-сурахтаах, хайа оҕо буолан,
Хайа халлаан, хайа туспатыттан киирэн олороҕун?
658. Биһиги тахсар күммүт тахсарын,
Киирэр күммүт киирэрин,
Халлааммыт сырдыырын, [хараҥарар...] хараҥарарын
Билбэт буолан олорор дьоммут.
659. Нойоон, улуутуйан саҥарбаттар диэйигин!
Бу салламмыт хара баттахпыт хаар маҥан буолла. Оруммутуттан уоппутугар уокайдаан турар оҕонньордоох эмээхсин буоллубут. Санаа-оноо бөҕө баттаата. Кыра уолу уҥуохтары сиэбит үһү. Орто уолум уҥуоҕун сорҕото эрэ баар үһү. Улахан уол ол өлөн эрдэҕэ. Ойох ылан кэлбитэ буоллаҕа. Биһиги ааппытын-сурахпытын билэн-көрөн бэйэҥ кэлтиҥ буолуоҕа, – диир. Билбэт аатын.
660. – Бу-уо-уо!
Сирбин-дойдубун сиксийэн ыйытар,
[Төрдүбүн-уоспун...] Төрдүбүн-ууспун төрүгүрүүр буоллаххытына,
Аҕам аата Кый былыт аттаах
Кый Кыйылааҥкы диэн аҕалаахпын,
Күрүөлээҕи күөдьүппүт
Хаһалааҕы хаҥаппыт
Сүөнэ Дьэһэҕэй оҕонньордоох эмээхсин кыыстара
Кыптыый буутун туттаҕыттан
[Кыһалҕаны билб...
Ол сиэнэ Дьэһэҕэй оҕонньордоох эмээхсин
Сиэнэ Дьэһэҕэй оҕонньордоох эмээхсин кыыстара
Кыптыый буутун туттаҕыттан]
Кыһалҕаны билбэтэх,
Кырбый элэмэс аттаах
Кыыс Кындыарыкы Бухатыыр диэн ийэлээхпин.
Бэйэм аатым
Күүстээх-уохтаах Күннээйи Бухатыыр
диэн ааттаах-суоллаах киһибин.
661. Эһиги тоҕус уолгут тоҕоһо сууйарын,
Аҕыс кыыскыт аннын
Мин истэр этим.
Аҕыс тутум аалай солко сыһыахтаах
Тоҕус субай удаҕан диэн кыыстаах оҕолоох үһүгүт.
[Онту...] Ону ылыам диэн кэлэн олорор киһибин.
662. Сөбүлүүргүтүн-сүөдүргүүргүтүн,
Биэрэргитин-биэрбэккитин
Этэ олордоххут.
Сырыы киһитэ сыыдам,
Суол киһитэ суол буолар, – дии олорор.
663. Онтон:
– Ичигээм, дьэ, халбарыйбат халыҥ халҕан буол! Ол уолбут үрбүнньүктээх үрүҥ тыынын өрүһүй,
Уоттаабытын харыатын тумаҕын,
Өлөрбүтүн өлүгүн,
Ол икки улахан уолум, уолбун булан өрүһүйүөҥ буоллаҕа! Биэрэн буолумуна, эйиэхэ биэрбэтэхпитинэ, кимиэхэ биэриэхпитий? Биэ- риэхпит! Ол Кыыс Кынныарыкы уоллаах үһү диэн истэр этибит.
664. Үөһээ халлааҥҥа охсуспутуҥ,
Аллараа да охсуспутуҥ,
Орто дойдуга охсуспутуҥ,
Эйиигин [билбэт... билбэт...] билбэппититтэн олоробут.
665. Онтон били киһи буоллаҕына, дьэ, охсуһар, дьахтар ылыам диэн, алаас сыһыыны быһа һүүрэн тахсар. Икки кулгааҕын тыаһа арылыас кус кыйатын тыаһын курдук кыскыйар, икки тобуга һэҥийэтин дэлби кырбыыр, айаҕар киирэ-киирэ тахсаллар, икки тиҥилэҕэ кэтэҕин ибили кырбыыр. Дьэ, тэлэйэн оҕо! Ол курдук, һүүрэн унааран, баары кыталык кыылы аҕыс ый [хонугун тохору...] устатын тохору кырыытын булбатах, кырыы уҥуоргу кытылын кырыытын булбатах кыһыл көмүс хонууларын быһа һүүрэн таҕыста.
666. Көрөн баран чыпчылыйыах,
Истэн баран тэхтэрийиэх
Бэтэрээ өттүгэр һүүрэн кэлбитэ –
биир киһини охторо һытыарар, сиэхтээх харатын [туоҕар... туоҕар] бүлгүнүгэр диэри анньына-анньына, ытыһынан хаанын баһа-баһа иһэн, ыбахтаһа турар.
667. Бу киһи муода таҥастаах киһи турар. Кини охсуспут һөдүөкэтин букатын үйэтигэр көрбөтөх. Һүүрэн тиийдэ.
668. Аллараа киһи туга да биллибэт. Өлбүт. Онтон биир кыламан, икки кыламан хамныыра баар. Кинини хараҕа кыайан көрбөт. Һүрдээх улаханы өлөрөн һытыарар. Бухатыыр модьутун өлөрбүт.
669. Били киһи һүүрэн тиийбитигэр, айаҕа бүтүннүү хаан буолбут, аҥар илиитэ бэҕэлчэҕэ тоҥоноҕор диэри хаан буолбут киһи утары ха- йыһа түһэр.
670. Һаманнык диэн һаҥарар,
Һитинник диэн сэһэргии турар;
Ол гынан күлэн тоҕута ыстанар:
671. – Алаатаҥ, алаатаҥ, алаата!
Кыптыый буутун туттаҕыттан
Кыһалҕаны билбэтэх
Кыргыһыыга мииннээхтиир
Кырбый элэмэс аттардаах
Кыыс аххан Кынныарыкы да Бухатыыр,
Кый былыт аттардаах
Кый Кыйылааҥкы уола аххан
Эн аххан даа,
672. Миигиттэн дьахтар оҕо былдьаан-талаан ылаары, кэлэн аххан тураҕын дуу?
Мин тойонноотор бырааппын
Тоҥ былыт быыһыгар
Туманнарга туттарбытыҥ,
Хаһыҥнарга хаамтарбыккын
673. Сиргэ силбиэтэммит дии,
Иччитэххэ эрэйдэммитим
Мин диэтэх киси да биир кырамта саҕа да тыҥырахтаах кырыаччытын, соҥ уҥуоҕу буллахпына, тириэриэм диэн өйдүүр-саныыр этим да, ону булбатаҕым.
674. Һэ-Һэ-Һэ!
Хатаа да, хатаа да нойоону эн аххан! Манна да Кындыарыкы кыыс устан төрөппүт уола. Ол уола обургуну көхсүн хаанын уулаахайдыыр дьоллооруктаах эбиппин! Аҕыс тутум аалай солко сыһыахтаах Ытык Субай удаҕан кыламанын быыһынан кыламнатан көрдөҕүнэ, ол уолан киһи көхсүн хаанын улаатахпына, кыркаҕа кыраһына да суох буолаахайдыа инибин, инибин!
675. Кимҥин-хайаҕын диэтэргин –
Улаҕата биллибэт
Уот кудулу муора улаҕа өттүгэр
Тоҕус чуолҕан хайаҕастаах,
Сэттэ сириттэҕэс ииннээх
Суруо хайаҕа дурданан үөскээбит
Тоҥус омук кинээһэ,
Тоҥус кулубата буолабын!
676. Эриэн ньээдирэ саҥынньахтаах,
Дьэрэкээн, дьэрэкээн дьилбэхтээх
Киси аххан, мин аххан буолабын;
Оһуордаах уллукулаах,
Дьэрэкээннээх дьилбэхтээх,
Эриэн ньээдьирээн саҥынньахтаах
Ардьамаан-Хардьамаан
Аан Туонай ойуун
диэн буолаахтыыбын.
677. Мин эн саҕа киһини атаҕын дэхсилээт, ити мэйиигин даҕаны, көхсүҥ хаанын уулаабахтыыр дээ инибин. Эйиигиттэн уон төгүлүнэн улахан бухатыыр бу. Хайа курдук да, [ноо] кур уҥуох кубарыйан сытарый? Оол сытар биир, үчүгэйин баҕаһын.
Һа-Һа-Һа…
Илэрдэри барытын куйалаан сиэн барыам, эйиигин сиэтэхпинэ.
Һи-Һи-Һи! – диир.
678. «Хоһоон этэн холчурдуу турардаах баҕастаах» дии һаныы түһэр. Һаҥарбат били киһи. Кэтэҕиттэн туура тардан ылар. Кэтэҕиттэн туура тардан ылбытыгар, һаҕынньаҕын уста быраа’һэр. Һаҕынньаҕын уста быраҕан кэбиспитигэр, һиргэ быраҕаары гинэр били киһи. Һиргэ быраҕаары гиммитигэр, һиргэнэр, кырпа түүтүн билбэттэр, ол иһин һиргэнэн...
679. Һиргэнэн һиргэ быраҕаары гынан эрдэҕинэ, киһи һаҥата кэтэҕэр этэр:
680. – Ээ, кута-һүрэ барыта иннэ баар. Ыл ини, кытаат, үөһэ үр. «Үөһэттэн тутуоҥ, кыыс таҥара кытыаныгар кыттыбыт кыталыктар, тутуҥ» диэ, – диир.
Ону били киһи [үөһэ тутан...] үөһэ тутан үрэр.
– Тохтотума, түргэнник үр, – диир.
Үрэр, ол гынан баран:
– Оо, кыыс таҥара кытыаныгар кыттыбыт кыталыктар, эдьиийдэрим, кэлэҥҥит бу Ардьамаан һаҥынньаҕын ылыҥ түргэнник! – диир, диэн ыһыытыыр.
681. Түҥүр тыаһа “лүҥкүр” гына түһэр. Түҥүр тыаһа “лүҥкүр” гына түспүтүгэр, оҕонньор һаҥынньаҕа көтөн хаалар.
682. Аныбили уолу кытта охсуһа турарыгар оҕонньор буолан хаалбыт. Ол гынан баран, дьэ, һаттайан турар.
683. Били киһи тиийэн охсор. Уолугуттан харбыыр. Уор хаан былдьаһар. Биир да күүһэ һуох эбит. Дьэ, охсуһан иһэн тэрэпиискэ курдук, тэрэпиискэ курдугу тутан тэрэҥнэтэр. Тэрэпиискэ курдугу тутан тэрэҥнэтэр, окко-маска үс-түөрт хонук тохору кырбыы һылльар. Үс-түөрт хонук тохору кырбыы һылльар.
/Биэһи, алта, сэттэ ааста, чэ, баҕар лаптатан дьэттэ буолла. ...Эмэһэҕитин һыллааҥ./
684. Били киһи һөдүөккэ уолун окко-маска кырбаан иһэн, үс хос мэйиитин һотору бэйэлээх быһа таһыйан ыытар. Быһа таһыйан гыммытыгар: «Маныаха өлбүттэр ду? Өлөллөрө да кэбирэҕэ бэрт эбит!» – дии һаныыр. Дии һанаан баран, быраан ыытар, [ээ, быраан] мэйиилэрэ һиргэ көтөн түһүүтүгэр орто мэйиитэ өрүүлээх баттахтаах, өрүүлээх баттахтатанан, атахтанан баран, дьэ, киирэн, арҕаа диэкки киирэн, туох да, туох да ыппыт быыра курдук, ыппыт ох курдук киирэн ол сүүрээ турда. Туох да, туох да наһаа түргэнник. Һүүрэ турда, били киһи кэнниттэн сыһынна, һиппэтэ. Харыалаах батыйатын үстэ, үстэ һиллээн баран:
– Мин киһи буоллаҕына, кэскиллээх һаха буолар салалталаах,урааҥхай һаха буолар оҥоруулаах, уһун дьоллоох уол оҕо буоллахпына, бу киһи төбөтүн оройунан дьөлө түс, кэтэх буоллаҕына кэт, икки хараҕын [тэһэ...] тэһэ һүүрэн таҕыс, харыалаах батыйам барахсан! Өлөр күнүм үтүрүйүстэ, охтор, өлөр күммэр уһуктаах уот һууйа батыйа буолан кул эрэ! – диир, диэн баран, үстэ һиллээн баран, батыйатын быраҕан ыыппытыгар – ыраах барбыт. Мэйиитэ туох да, туох да, туох даҕаны наһаа ыраах барбыт, били киһи кэнниттэн ханьыалаһан иһэр. Ханьыалаһан испитэ – бу дайдыга аартык айаҕа бу көстөн кэллэ. Аллараа да түһэр аартык айаҕа бу көстөн кэллэ уонна түһүөх-түһүмүөх буолан эрдэҕинэ, батыйата кэлэн, кини ыраах иһэр, батыйата били төбөтүн сиигинэн хайа түһэн кэбиспитигэр охтон түһэр. Охтон түспүтүгэр аҕыс хос мэйиилээх, аҕыс хос кутуруктаах [уот уһ...].

Магнитофонная лента №4, сторона А (трек 7)
685. Били киһи үс хос мэйиитин быһа таһыйан ыытар.Быһа охсон ыыппытыгар отто мэйиитэ өрүүлээх баттахтаах били икки кулгааҕын таһыгар өрүллүбүт, онтунан атахтанан арҕаа диэкки туох да наһаа түргэнник абааһы уола мэйиитэ һүүрэ турда.
686. Ону буоллаҕына, били киһи һүүрдэ даҕаны һиппэтэ, туох даҕаны быһыйыттан быһый кустук курдук курулуур, кустук курдук курулуур, ыппыт быыра курдук ойор.
687. Онно буоллаҕына, этэр батыйатын сулбу тардан ылла, сатана оҕонньортон батыйаны сулбу тардан ылан баран, үстэ һиллиир, ол гинэн баран этэр:
688. – Мин киһи буолар кэскиллээх,
Урааҥхай буолар оҥоруулаах,
Һаха буолар һалалталаах,
Уһун дьоллоох уол оҕо төрөөн-үөскээн һылльар эбит буоллахпына, ити абааһы мэйиитин, ити моҕой мэйиитин, ити абааһы уолун мэйиитин бу хайа һүүрэн кулу эрэ! Ыы, <...> эмэ һит!
689. Онтон үстэ һиллээн баран, быраҕан ыыппыта, дьэ, батыйата тиийэн, абааһы уолун төбөтүн охтордо, били киһи буоллаҕына, [ха- йыыр] һүүрэн тиийэр, аартык айаҕа бу турар. Аллараа дойду түһэр аартыгын айаҕа һубу турар.
690. Аартыкка киириэхтии буолан эрдэҕинэ, мэйиитэ хайа түспүт, аҕыс хос мэйиилээх абааһы моҕой, моҕой [кыылы...] кыылы үс хос мэ- йиитин быһа түһэн кээспит. Быһа түһэн кэбиспит.
Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн һэһэргии олорор биир мэйии һор|о|ҕо:
691. – Эллиэтэҥ! Аллаатаҥ!
Нойоону, нойоону!
Киһи уоллуйбаахтыыр уол,
Киһитийэр киһи аххан эбиккин!
692. Төрөөбүтүҥ да төһө буолбут үһү... үһү да
Сэттэ дьиэс сирим дьиэрэстэрэ дьиэрэстээҕэ,
Аҕыс ааһар омук албаннара албаннаах,
Тоҕус доҕур омук үөрэхтэрэ үөрэхтээх,
Муодалара муодалаах,
Кыргыһыыга мииннэр
Кырбый элэмэс аттаах
Кыыс Кынныарыкы Бухатыыр
Кубулҕатын да дьибилгэтин, дьиксиммитин – барытын сомоҕо- лоон төрөөбүт үс күлүктээх, сэттэ сырайдаах киһи аххан эбиккин, эбиккин!
Уоллуйбахтыыр уол эбиккин!
Оҕотуйар оҕо аххан эбиккин!
693. Бу да мин ийэ кутум буолаахтыыр. Миигин эргиллибэт гинэ өлөрбүтү өлөрдүҥ буо, миигин!
694. Онон көхсүм баар буолуо,
Ону сэттэ суолум билиитигэр,
Аҕыс суолум арахсыытыгар,
Тоҕус суолум тоҕойугар
Киллэрэҥҥин уҥуохтарбын тутан аххан кэбиһээр! Кэбиһэ-һэ-һээр! Кэбиһэ-һэ-һээр! – дии-дии күлэн эллэрэстиир.
695. – Ол туппат буоллаххына, бу аартыкка аҕалаҥҥын таҥнары кыйдаан кэбис. Мантан һугаскын ээт, – диир.
696. Инньэ диэбитигэр: «Дөссө һаҥара-иҥэрэ олорор, баҕайы!» – дии һанаан баран, баары үөн аҕыс хос туһунан биирдэ быһа һотон кэбиһэр. Тиийэн ибили кэһээн-кэһээн, кэһээн-кэһээн кэбиһэр. Ол аартык айаҕа һугас. Онтуҥ тимир. Ол тимирин һиргэ тиийэн ибили кэһэн, кэһэн, кэһэн, биир дэ, биир дэ, биир дэ, биир дэ һуох гинэн, олох һуох, ончу һуох гинэн кэбистэ. Онтон төннөн кэллэ. Баары һөдүөкэтин уолун «миэхэ, баҕайы, баҕайы, дөссө уҥуох туттарыах һанаалаах, бу туппутум бу баар!» дии һаныыр, дии һанаан баран, һэттэ тиит мэйиитин тиһэ тардан ылар,
Отут тиит мэйиитин олбуйа тардан ылар,
Тоҕус тиит мэйиитин туура тардан ылар.
Баары мэйиитин уҥуоҕун [тугун] үөлэ һылльар. Онтун аҕалан уокка быраҕар.
697. Кутаалаах кула отууну оттон баран, абааһытын уола турар, охтубатах, кини бартын кэннэ турар эбит о’ҕурдук. Эриэн ньээдьирэ һаҕынньахтанан баран, дьэрэкээн, эрэкээн-дьэрэкээн ньилбэхтэнэн, дьилбэҕин ойуута үчүгэйэ һүрдээх. Ол гиннэ турар эбит. Ону уокка илдьэн быраҕар. Аны мантыгыт этэ бүтүннүү үөн эбит! Түөрт уон түөрт моҕойдор «чыып-чаап» дии-диилэр инэн һүүрэллэр, манан һүүрэллэр. Түөрт уон түөрт диэки һүүрэллэр. Дьэ, ону биири да, биири да ыыппакка, эт тиэтэлинэн уоттаан, этэ-хаана бүтүннүү үөн үһү мантыгыт, бу Ардьамааҥҥыт. Абааһытын уолун уоттаан, уоттаан... уоттаан кэбиһэр.
698. Һэттэ үөстээх дьэллик байҕал,
Аҕыс үөстээх аҥаат байҕал,
Тоҕус үөстээх тумара байҕал
Кырыытыгар уоттуур ону.
698. Һүллүргэстээх тиит һүллүргэҕин һиҥнэри-таҥнары тардан ылан, буллур-баллыр булаан-булаан, булаан-булаан кэбиһэр били баай ыаллар дьиэлэрин иннин арҕаа өттүгэр ол оннук муоралаахтар, ол муораҕа ылан булаан-булаан, булаан, күллэри көтүтэр. Туох да һылльыбатах курдук оҥорор.
699. Онтон баары охсуспут дайытыгар кэлэр. Охсуспут дайытыгар кэлбитигэр биир киһи өлөн һытар, букатын өлөн хаалбыт, букатын өлөн хаалбыт [кур уҥуоҕа...] кур уҥуоҕа буолан кубарыйа һытар. Һүөдүөкэ уола дэлби оборон һиэн бүтэрбит. Онтон биир дайдыга биир киһи эмиэ букатын дьиҥнээх уҥуох буола һытар.
700. Бу икки киһини ньылбыры тардан ылар били уол, өлбөт мэҥэ уулаах, Үрүҥ Айыы Тойонтон ылбыта. Айахтарыгар һотор, харахтарыгар һотор. Уруккутааҕар
Үс оччо үлүгэрдээх,
Биэс оччо бэттээх,
Уон оччо уохтаах
Эрчимнээх уолаттар буолан, уунаҥнаһан туран кэлэллэр, бухатыыр бөҕө модьулара буолла. [Үс тутум, ээ] Үс илии халыҥнаах [тимир ку-йах...] үрүҥ көмүс куйахтаахтар эбит. Онтулара оннук буолан хаалла. [Кир] Кур уҥуоҕа буолбатах, билигин утуйа һытан турбут киһи курдук буолла.
702. «Ээ, дьэ, бу киһини өлөрөр киһилэр, һүрдээх бардам дохсун дьоннор диэбиттэрэ» диэн истэригэр иһэрдибэт. Тастарыгар аҥыныахтыыр, айахтарыгар һотор, харахтарыгар һотор, ээ, уонна истэригэр иһэрдибэттэр. Онтон били киһилэр буоллаҕына, дьэ, үөрэн-көтөн, дьэ, далбыйданан:
703. – Дьэ, бу эн кэлэҥҥин өрүһүйдүҥ. Биһигини һиэтэлээтэ, дьэ, ити. Биирдэ да, биирдэ да, биирдэ да аттыгар таба таһылыттарбат. Кини... кини биһигини эппитигэр кырбаан иһээ’рэн, тимиринэн ку- йахпытын тоҕута кырбаан иһэр.
Батыйанан тоҕута кырбыыра көҥүлэ,
Быһаҕынан анньара көҥүлэ,
Быһаҕынан быһан сиирэ көҥүлэ,
Тыҥыраҕынан хайыта тыытан һиирэ көҥүлэ.
Һойуо таас тыҥырахтаах. Оттон биһи оҕустахпытына буоллаҕына, һалгыҥҥа охсон иһэбит. Кырпа түүтэ бытарыс гыннаҕына, күлэн тоҕута ыстанан иһэр. Кини абынан-хомуһунан биһигини кыайбыта. Эн хайдах кыайдыҥ? – дииллэр.
704. – Ээ, мин оттон кыайар курдук кыайдаҕым дии. Уоттаатым, аны хаччаҕа да кэлиэ һуоҕа. Күлүн муораҕа күрдьэн киллэрэ’эстим. Туох да кэлиэ һуоҕа аны, – диир.
705. Дьэ, ону этэллэр:
– Эн күтүөккүн дуу? – дииллэр. – Хайа кыыска кэлбиккиний? –дииллэр.
– Тоҕус уолгут тоҕоһо һууйарыгар,
Аҕыс кыыскыт анна
Аҕыс тутум аалай һолко сыһыахтаах Ытык Субай удаҕан диэн балыстаах үһүгүт диэн истэр этим. Онно кэлбитим.
706. Ийэм аата
Кыргыһыыга мииннэр
Кырбый элэмэс аттаах
Кыыс Кынныарыкы Бухатыыр диэн ийэлээхпин,
Аҕам аата
Кый былыт аттардаах
Кый Кыйылааҥкы
диэн аҕалаахпын.
/Мин эмиэ бэйэм ааппын ким билиэй?/ |сибигинэйэн этэр|
Бэйэм аатым күүстээх-уохтаах [Күннээйи Баатыр диэммин, ээ, Бухатыыр диэммин]. Күннээйи Бухатыыр диэммин.
707. – Ээх, – дииллэр. – Эйиэхэ биэрбэтэхпитинэ, кимиэхэ биэриэх- питий? Биэрэн бөҕө буоллаҕа, – диэн һүрдээх үчүгэйдик долбойон кэ- лэллэр.
708. – Онтон кыра уолгутун ханна һиэбитэй? – диир.
– Дьиэҕэ... дьиэ таһыгар һиэбит этэ, – дииллэр.
– Ол уҥуоҕа ханна баарый? – диир.
– Билбэтибит, – дииллэр.
709. Онтон дьиэҕэ кэлэн, көтөн түһэллэр үһүөн. Үс бухатыыр. Оҕонньордоох эмээхсин, икки улахан уоллара тиллэн кэлбиттэригэр, үөрэн уҥа-уҥа тураллар. Уҥа-уҥа турдулар.
710. Бу дьоннор иирэр хааннаахтар эбит, куһаҕан хааннаахтар эбит. Куһаҕан эттээхтэр, хааннаахтар тымырдарыгар да баар, һүрэхтэрин төбөлөрүгэр да баар. Ону барытын һөдүөкэ уола сиэн кэбиспит. Сиэн, эттэрин сиэн, хааннарын иһэн, биир да суох гиммит. Кинилэр хааннара, ол өлбүт киһи хаана һиргэ тохтон хаалбыт. Туох да һуох. Үчүгэй бэйэлээх ньылбаарбыт үчүгэй майгылаах дьоннор буолбуттар. Хааннара һуох буола’албыт, куһаҕан хааннара. Тохтон хаалбыт олох. Һөп.
711. Онтон кыра уол бу:
– Баары быраатым уҥуоҕун ханна гиннигит? – диир.
– Балта хайаабыта буолла? Балта тута һылльар этэ, – дэһэ.
Онтон кыыстан ыйыталлар:
– Мин чуулааммар һытар, – диир. – Кур уҥуоҕа һытар. Хатан хаалбыт уҥуоҕу киллэрбитим, булан аҕалбытым. Булумаары гинэн булбутум.
– ...тоҕуна бу баар – онтон ити киһиэхэ көрдөрөөрү уҥуоҕун эрэ хаалларбыта, тириэрэн ылыахтаах этэ. Удаҕан тириэрбэт буолуо дуу? – Бу баар! – диэн дьиэ оттотугар киллэрэн биир һүрдээх улахан киһи уҥуоҕун ол киллэрэн быраҕа’аһэр.
Ону:
– Ээх, – дииллэр.
712. Оҕонньордоох эмээхсин ытыы-ытыы өссө өлөрөн биһиэ.
– Билигин тиллиэҕэ, тохтооҥ, – диир күтүөттэрэ. Күтүөт да буолбатар, күтүөт буолан олорор. Онтон өлбөт мэҥэтин уутунан айаҕар һотор. Уҥуоҕа барыта баар, уҥуоҕун сиэбэтэх, түөһүн уҥуоҕун эрэ һиэбит. Этэ биир дэ һуох, туга да һуох. Хараҕар, олоҕор һотор, айаҕар һотор:
– Һуу, утуйбутум дуу, уҥпутум дуу? – диэн, ойон тура эккирии, олоро түһэр били киһи.
713. Олоро түспүтүгэр, иһигэр иһэрдэр, таһыгар аҥынахтыыр. [Үс ту...] Үс илии халыҥнаах тимир куйахтаах эбит, үрүҥ көмүс куйахтаах эбит. Үөрбэлэнэн уол оҕо эбит. Орто уоллааҕар улахан эбит, улахан уол- лааҕар куччугуй эбит. Һаамай улаханнара ити убайдара эбит.
714. Дьэ, онтон үс уол тиллэн, хотообусса буоллулар. Били уолга, дьэ, үөрүүлэрэ-көтүүлэрэ үксүөтэ. Ээ, били һүрдээх хабараан, хадырган дьон буолуохтара диэбиттэрэ, хааннарын кытта тохтон бүппүт. Куһаҕан хааннара биир да һуох буолбут. Һүрэхтэрин барытын һиэн кэбиспиттэр, үһүөннэрин һүрэҕэ һуох. Ол иһин кинилэр атын өйдөнөн-һанааланан, атын буолан, үчүгэй бэйэлээх буолан хаалбыттар. Хааннарын бүтүннүү обороо’эспит, улахан уол [ха...] һүрэҕин хаанын тыыннаахтыы обо- роо’эспит. Һүрэҕин этэ баар буолуо. Абааһыны ким билиэй? Үчүгэй бэйэлээх дьоннор, дьэ, нускайан һүрдээх үчүгэй дьоннор буола’албыт.
715. Дьэ, билигин уҥа диэкки кыыстарын киллэрдилэр. Кыыстарын киллэрэн баран, ким һаҥалаах-иҥэлээх буола олорор, кыыстарын хаҥас оһох төрдүнэн киллэрдилэр. Таһырдьаннан гиллэрэри айахтаахтар. [Хаҥас алдыны ыйдайан].
716. Һуу, аҕыс өргөстөөх аламай маҕан күнүм туллан түстэ дуу дии һанаабыта, кыыс оҕо туналҕаннаах маҥан ньуура туналыйа түһэнкиирдэ. Үс ол үгүөх орон үстэр, онтон бастыҥ үгүөх диэкки орон, бас- тыҥ ороҥҥо олорор.
717. Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн сэһэргии олорор эмээхсин, ийэтэ:
{Уҥа дикки били күтүөт олорор, уолаттар биэс билириккэ олороллор,
Биэс, билиригэ биэстэр, онно киннэр орунноро барыта билириккэ.
Бастыҥ уҥа дикки күтүөт ороно,
Оҕонньордоох эмээхсин айаҕалыы һатаан
Оҥороо’эспиттэрэ}:
718. – Су-бу!
Көрдөр хараҕым харатыгар ханыылаан,
Көтүлүннэр тииһим кэрэтигэр холоон,
Тутар илиим силгэтигэр,
Үктэнэр атаҕым сүһүө’эр холоон
Ииппит оҕом,
Аҕыс тутум аалай солко сыһыахтаах
Ытык Субай удаҕан!
719. Истэн элкээрэн,
Көрө бүдүүлүү,
Таба таайа дьаллыктыы олордоҕуҥ,
Мин киһи кэссиэ дьэллик саҥамын кэрэхсиэн иһит, оҕотуккунуурат,
Оонньуургун-күлэргин уурат,
720. Уоһуҥ уоһаҕа сууйулунна,
Хараҕыҥ хаана хастырыйда диэн,
Эн аны улахан киһи буоллаҕыҥ.
721. Кыыс оҕо омук киһи аналыгар
Ыйыллан төрүүр баҕайыта,
Омук сиригэр, улууска,
Тыаҕа барарга ыйаахтаах-оҥоруулаах
Дьон буоллаххыт.
«Уол оҕо дайдылаах суор кулун», диэн
Кэссиэ өбүгэлэр кэскиллээбит кэскиллэрэ,
Ытык өбүгэлэр ыйбыт ыйаахтара,
Удьуор өбүгэлэр оҥорбут оҥоруулара.
Эн оҥорууну ойо көтүөҥ дуо?
722. Ыйааҕы ыыра көтүөҥ дуо?
Омук сиригэр улууска бараат,
Иэримэ дьиэни ирчилиир,
Иитэр сүөһүнү күрүөлүүр,
Төрүүр оҕону уйалыыр
Ыйаахтааххын.
Ыйааҕы ыыра көтүөҥ дуо?
Оҥорууну ойо көтүөҥ дуо?
723. Бараргын оҥоһуннаҕыҥ, хатыай!
Биири санаа, уйаргыы санааба,
Оҕотуккун уурат,
Оонньуургун-күлэргин умун, хатыай,
Аны улахан киһи буоллаҕыҥ дии!
Мин киһи кэссиэ дьэллик саҥабын кэрэхсии иһит,
Ити бастыҥ уҥа дикки ороҥҥо баран олордоҕуҥ,
Аны хоскор барыма,
724. Эн аналлаах атаһыҥ,
Туһааннаах доҕоруоҥ ити кэлэн олорор.
Аҕатын аата –
Кый былыт аттаах Кый Кыйылааҥкы диэн аҕалаах,
Ийэтин [аата...] аата –
Кыргыһыыга мииннэр
Кырбый элэмэс аттаах
Кыыс Кындыарыкы Бухатыыр диэн ийэлээхпин, – диир.
[Күрүөлээҕи күөдьүппүт,
Хаһалааҕы хаҥаппыт,
Күүстээх-уохтаах]
Күрүөлээҕи күөдьүппүт,
Хаһалааҕы хаҥаппыт,
Сүөнэ Дьэһэҕэй оҕонньордоох эмээхсин
Кыыстара ийэлээх үһү.
«Биһиэхэ кыыскытын, оҕоҕутун биэрэ’ит дуо, суох дуу?»- диэбитэ.
725. Үс убайгын кини киһи оҥордо,
Тириэртээтэ.
Алларааҕы дайды
Аан адьарай атамаана
Өссө ойууннаахтар эбит.
Ойуунунан сии турар эбит,
Ону атын сир киһитэ атын курдук,
Кинини бодуу тутта эбээт!
726. Өлбүтэ өлүгэ суох буолла,
Уоттаммыта харыата суох оҥорбут.
727. Куттаныма, хатыай!
Омук сиригэр, улууска, тыаҕа барыаҥ.
Аҕаҥ эмиэ инньэ диир,
Мин эмиэ инньэ диибин,
Үс убайыҥ эмиэ сөбүлүүллэр –
Биэс киһи бары сөбүлүүбүт.
Ити киһиэхэ барбатаххын,
Кимиэхэ-хайаҕа барыагый?
Барыаҥ буоллаҕа.
Туох диигин, хатыай? – диир ийэтэ.
728. – Субу!
Күөһэлитэн төрөппүт
Күн күбэй хатын ийэм эмээхсин,
Этиэххин эттиҥ ини,
Саҥарыаххын саҥардыҥ ини.
729. Эһиги сүбэҕититтэн-санааҕытыттан
Тахсардаах буолуом дуо?!
Эһи бар диэтигит да, барар буоллаҕым,
Уһуктаахха да утары уолльаһыаҕым иһин
Ойо көппөт буоллаҕым,
Кылааннаахха кыттыаҕым да иһин
Эһиги эппиккитин утары барбаппын,
730. Сөбө буоллун диэн эттигит ини.
Омук сиригэр, улууска,
Тыаҕа чуоч-соҕотоҕун
Туллаҥхайдаан барарым,
Түһүү хаан ыйааҕыттан түөрүллэн барарым
Тулхатын ини.
Ыый-ыыйбыан, ууй-ууйбуо-оон! – диир.
731. Онтон онон буолан хаалла.
– Чэ, бар! Уҥа дикки ороҥҥо олор.
Биэс диэн бискэйдээмэ,
Биир диэмэ! – дииллэр.
– Оронуҥ ол баар.
Ороҥҥун оҥорбуппут, – диэн,
Уҥа диэки ыйаа’стилэр.
732. Уҥа диэки номсойон олорор
Күннээйи Бухатыыр,
Көҕүс бөҕө көппөйөн,
Һарын бөҕө дагдайан,
Өттүк бөҕө өрбөйөн.
733. – Ити [туох һаҥа... тугуй...] тугу эппитэ буолла? Ити «кылааннааҕы кыыттыам, уһуктааҕы уолдьаһыам диэн буолла» диэтэ. Ити... ити аата туох эрэ һанаалаах. Тугу эрэ биллэ [дии һаныы олорор], – инньэ диэтэ дьахтара.
– Уһуктаахха уолльаһыам да буоллар, кылааннаахха кыттыам да буоллар, һин биир эһи тылгыт хоту барабын... буолабын, – диир. – Өлөн да булларбын, барабын, – диир.
«Тугу эппитэ буолуой?» – дии-дии, этиһэллэр оҕонньордоох һибигинэн.
734. – Мээлэ, мээлэ, – диир ону [ким...] эмээхсин. – Мээлэ биһигиттэн барымаары һаньыһар дуу, хатыай?
– Ээ, иннэ дии һаныыбын, – диэбит.
735. [Дьээ, биир, дьэ, көнньүүлээх кымыһынан кө...]
Ээ, баары түөрт эр киһи тура эккириэннэр,
«Көҕөрбүппүт буолуо», дии-диилэр,
Күөх далай уутунан
Үгүрүөлүү-үгүрүөлүү
Көҥүрүтэ анньыннылар,
«Хараарбыппыт буолуо», диэн
Хаһыыра-хаһыыра
[Хала...] Хара далай уутунан
Хастырыта анньыннылар.
736. Сөҥ сүөнүнэн
Һүрэхтэрин һөрүүкэттилэр,
Сөҥ сүөнүнэн
Һүрэхтэрин һөрүүкэттилэр,
Көөнньөрүүлээх кымыһынан
Күөмэйдэрин оҥостуннулар,
Һаамылламмыт кымыһынан
Һанааларын тарҕаттылар,
Араҕас арыынан
Айахтарын сайҕаннылар,
737. Кэтит түөстээҕи
Кэдири быстылар,
Уһун ойоҕостооҕу
Умсары быстылар,
Һуон һааллааҕы
Тосту быһан нуоҕалдьыттылар.
738. Оҕонньордоох эмээхсин:
– Бу биһи хат кут буолан төрүөтүбүт дуу? Бу биһи түүлбүт дуу, бу илэ дуу? Түөрт эр киһи баар буолбут. Биһи иккиэйэх эрэ этибит. Оҕобут хоско һытар этэ. Интибитин хаһан кэлэн ити баҕайы Уһуордаах Уллукулаах баҕайы уһулу тардан ылар дии һаныыр этибит. Бу биһи түүл буоллубут дуу, илэ буоллубут дуу, хайаатыбыт дуу? – дии-диилэр, оҕонньордоох охтон тура-тура мөхсөллөр, үөрэн. Түөрт эр киһи баар буолбут.

739. Дьэ, онтон куму-ньуу буолан,
Биир бэйэлэрэ
Биэс киһи бэсэлээйин бэсэлээйдээтилэр,
Һоҕотох бэйэлэрэ
Уон киһи оонньуутун оонньоон,
Үс түүнү быһа оонньоон-көрүлэйэн, аһаан-сиэн баран, тахсан
Мас төбөтүн баһаардыы быһан,
От төбөтүн оһуордуу быһан,
Оонньуу һылльаллар түөрт эр киһи бары.
740. Бастакы һэргэлэрин төбөтүн
Баһаардыы быһаллар,
Ортоку һэргэлэрин төбөтүн
Оһуордуу быһаллар,
Кэнники һэргэлэрин төбөтүн
Кэрдиистии быһа оонньуу һылльаллар.
Онтон туо-ох да һуох, һидьи уус буолла. Ээт луҥха халлаан эриэҥ- кэс сүүһэ эрэ хаалла. Ый орулуур отут хонугун [ту...] утуйан ол уола һытыйаллар.
741. Кыыстаах күтүөт, дьэ, бараллара бу буолла. Бардылар. Бараары гиннилэр, дьэ, ол. Тус ... тус арҕаа дикки, дьэ, айаннатан-ахсаҥнатан иһэллэр. Баары кыыска буоллаҕына, биир аты мииннэрэн кээстилэр, тоҕус аты көтөллөөн кээстилэр уолга, һүүс бургунас ынаҕы, һүүс... һүүс тоҥуй һылгыны [хайаан кэбистилэр...] батыһыннаран кэбистилэр. Айаннатан ахсаҥнатаа турдулар.
742. Баары кыыстарыгар,
Көмүс биэбэйдэригэр,
Көмүс сыгайдарыгар,
Күн айыыларыгар, кыыстарыгар
Күн көйбөрүк биэтин,
Хаан дьаралыкса атыыры,
Ый ыналыкса ынаҕы,
Тойон тойболукса оҕуһу
Һэмсэ биэрэллэр, һэмсэ.
743. Онтон ураты үс һүүс ынаҕы, үс һүүс һылгыны биэрэллэр, алта һүүс чулуу да чулуу сүүһүнү биэрэллэр. Үс сыл айанныыр дайдыга тулуйуоҕа диэн биэрэллэр. Дьэ, айаннатан-ахсыҥнатан иһэллэр.
744. [Байа...] Бара-ан иһэллэр.
Баран иһэннэр, кыыс биир дайыга тохтуу түһэр.
Тохтуу түспүтүгэр
Түһэн баран,
Һаманнык һаҥара,
Һитинник һэһэр...:

745. – Субу!
Тутуолаһан иһэр
Туһааннаах доҕоруом!
Аргыстаһан иһэр
Аналлаах аҕа атаһыам!
Тугу билэн-көрөн иһэҕиэн, доҕоор?
746. Билим иннибитин илимнээн,
Кэлин өттүбүтүн туулаан,
Кэннибитинэн бараары гиннэхпитинэ,
Кэлкэ буолар,
Иннибитинэн бараары гиннэхпитинэ,
Маҥана үүтэ буолар буоллубут.
Тугу биллиҥ-көрдүҥ? Этэ тардыый! – диир.
747. – Һуох, тугу билиэхпиний? Тугу да билбэппин. Онтон дайдыбытыгар тиийиэхпит буоллаҕа. Ыраах ... ыраах дайды. Оттон айаннатан иһиэхпит буоллаҕа. Тиийиэхпит. Мин да кэлбитим. Атым барахсан илдьиэ буоллаҕа миигин, – диир. – Тугу да билбэтим, доҕоор. Манна түһэн хата һынньанан, олорон, аппытын аһатыах. Бэйэбит аһыахпыт. Олорбутунан да буоллар, утуйуохпут. Утуйа түһэбит дуу, хайыыбыт дуу? – диир уол.
748. Дьахтар һаҥалаах-иҥэлээх
Һаманнык диэн һаҥара,
Һитинник диэн сэһэргии олорор,
Ат үрдүгэр олорор, түспэт:
749. – Су-бу-уо!
Эриэн ньээдьирэ саҥынньахтаах,
Эрэкээн-дьэрэкээн дьилбэхтээх,
Ардьамаан-Сардьамаан
Аан Туонай ойуун
Маанылаах балта
Баҕайы билигин манна иһэр,
Сибилигин кэлиэҕэ.
750. Муннугар төрөлөөх,
Моонньуларыгар дьүөхтээх,
Кэннигэр бытыыркалаах,
Кэтэҕэр үөннээх,
Сырбай тата,
Сыраныа түүлү,
Дьиэрэҥкэй тиҥилэх,
Дьоруо тобук,
Ньаалбаан туоһахта,
Таба бэргэһэ,
Холбойоро түөһ,
Хопдьооройо самыы,
Кытаҕас сарын,
Кыптыый буута,
Чолбонтой удаҕан
Бу босхо былытынан иһэр.
751. Орто дойдунан
Биир Алта Тумус диэн
Адьарай иһэр,
Биһигини өлөрөргө-өһөрөргө иһэллэр.
Онтон хайдах куотабыт?!
752. Үөһэннэн удаҕаннара иһэр.
Орто дойуннан, дьабарааскы саҕа хаалыан тоххору киһини сайыалыыр үһү, Алта Тумус Сиэн адьырай уолун атамаана Эриэн Ньээдьирэ аччыгый уола үһү ньии, доҕоор. Өлөр күммүт үтүрүһэн, хаалар күммүт халбырыһыа дуо? Мин абааһы кыыһын кытта араабалаһыам, эн ол һөдүөкэни кытта араабалаһаар. Һылгыбын-ынахпын эрбэхпэр хам охсунуом. Мин һыккырыыр сырдык тыыным һындыыс буолан көтүөҕэ. Өлөр күнүм кэллэҕинэ, өрүһүнэр инибин. Мин атым эйиэхэ хаалыа. Түс аккыттан, – диир.
753. «Бай, туох да һуох дии», - дии һаныыр. «Тугу-тугу... тугу-тугу... [этэ... һаныы...] этэрий? Ити туох да һуох дии», - дии һаныыр. Туох да һуох. Ханна һөдүөкэ баарый?
754. Тоҥолло мастардаах, тохолоон тыалардаах, улуу тумулларынан ойутан иһэр, ойута иһэр.
755. Онтон кыыс буоллаҕына, ытыһар үстэ һиллээтэ. Ытыһын үрдүгэр үстэ «лап» гына түстэ. Биир да кулун да һуох, торбос да һуох. Баары тоҕус ат көтөллөөх ата да, үөдэнэ һуох буола’албыт.
– Чэ, бэйэм аппын бэйэм ыллым, – диир.
756. Ата да һуох буолуо да, барыта да һуох буола’албыт.Уол ата эрэ баар. Уол ата хаалла. Мииннэн олорор. Онтон төһө-хачча буолбата, һаҥа һаҥата һаҥарар үөһэ, халлааҥҥа. Халлаан халлаан курдук турар. Туох да һуох.
757. – Элиэтиҥ-элиэтиҥ! Алаата!
Аҕыс тутум аалай солко сыһыахтардаах
Ытык Субай удаҕан,
Удаҕан биһикки
Күөн көрсүһэр,
Күрэх былдьаһар
Күммүт, дьэ, буолаахтаата эбээттэй!
758. Ийэ ууһун иҥнэрдигит,
Аҕа ууһун алльаттыгыт эбээт!
Онтон мин кэлээхтээтим, мин дэ кэлээхтээтим!
Ыбайдарбын, бырааттарбын да биир да суох гиннигит!
759. Кый былыт аттардаах
Кый Кыйылааҥкы,
Кыыс Кындыарыкы
Устан төрөппүт у’аҕан уола обургу
Күннээйи Баатыры да
Көрүлэйбиккин күллэри таптайыам,
Күлэ-күлэ таптайыахпыт
Да буолаахтыаҕа.
760. Нойоонук, нойоонук!
Мин диэтэр киһи аатым
Кимий диэтэххинэ да,
Кимминин, хайабыныый?
Муннугар өтөрөлөөх,
Моонньугар элиэрдээх,
Кэннигэр бытыыркалаах,
Атаҕар [үөннээх...] үөннээх,
Һырбай татат,
Сыыр анныгар чүгүрүй
Дьиэрэҥкэй дьилбэх,
Дьоруо тобук,
Ньаалбаан туоһахта,
Таба бэргэһэ,
[Ходьойоро сам...]
Холбойоро түөстиийэ,
Ходьойоро самыы,
Кыптыый буут,
Кытаҕас сарын,
Уот Чолбондой удаҕан диэхэйдээн
Бу аххан кэлээхтээн иһэбин.
761. Тойонноотор быраатым, оҕокоом,
Алта Тумус ити аллараанан билигин да
Күннэйи иннигэр көстө түһээхтиэҕэ.
762. Һи-Һиик! Һи-Һиик!Һи-һии!
Үтүө бүтүм тардар буолта үс хонно да,
Билэр битим тардар буолта биэс хонно да,
Табар бүтүм тардар буолта алта хонно да,
Иэхэйбин-куохайбын!
Иһиликпин-таһылыкпын!
Күннэрикпит биһиэнэ буолуоҕа!
Эн аххан үс тиис кыһыл көмүс
Чуулаан анныгар
Кылаҥныы һыппытыҥ урут эрэ,
Хатыый, хатыай, хатыай!
Һэ-һэ-һэ-һэ-һэ! – дьэ, бууддук ойоҕоһугар кэлэн турар. Һэттэ былас тылын түөһүгэр түһэрбит.
763. Һэттэ былас тимир ньылапа тыллаах,
Төбөтүн оройугар түөрт уон харахтаах,
Курданарыгар дылы куруһуох тимирдээх,
Дьапта һамыытыгар дылы
Дьапталҕа таас тимирдээх
Дьахтар кэлэн бу турар.
Һубу ити тус иннигэр баар буола түспүт,
Туран-туран аны түөрт уон харахтаах,
Үс хос мэйиилээх.
764.Уол иннигэр биир абааһы:
– Оо, һир аҥара һэлиэччиктээх,
Һиҥнэри тардар һэлиэччиктээх,
Халлаан аҥарын хараҥардаах халааттаах
Киһи кэлэн турар. Бу кэлэн турар.
/Һоо, алта буолара уон икки аҥаар баар. Ээ-э? Бээ-бээ... таһыйыҥ... ханна утутабыт?/
765. Дьэ, били кыыс буоллаҕына утарылаһар,
Хайаан барыам диэҕэй?
– Эйиин сии кэллим! – диир.
Утарылаһан-утарыласпакка туох да диэбэт.
Били кыыс һаманнык диэн саҥара,
Һитинник диэн һэһэргии турар:
766. – Субу!
Арҕаһыттан тэһииннээх
Айыы хаан аймаҕын араабылаһан
Алын айахпар аныам диэн кэлэн тура’ын дуо?
Харчаттан мин курдук ат сылгы саҕа адаарыйа уойбут хатын дьахтары, хаччаттан бэтэ бэлэскэр бэлэмнэммиккиний? Алын айаххар анаммыат адьарай кыыһа буолаҕыан?!
767. Босоолгун болуоттанан,
Ыккын сирдьиттэнэҥҥин,
Дьаабалгын арыасыйданаҥҥын
Төннө дьүгэлийэ турууй!
768. Ый сэттэ халлаан дьирбиитигэр,
Аҕыс халлаан арыытыгар,
Тоҕус халлаан дьулайыгар
Улуу кыыл уолугун түүтэ уҥунньалаах,
Уорус Уру удаҕан диэн
Аҕастаах буолар этим.
769. Өлөр күнүм үтүрүстэ,
Хаалар күнүм хабырыста,
Көрөн... көрөн баран чыпчылыйыах,
Истэн баран тэмтэрийиэх этэ
Бэтэрээҕи өттүгэр кэлэн көрүүй эрэ!
770. [Эн]Абааһы кыыһын
Алын айаҕар мин бу ананным,
Чуулааммыттан бу тахсан кэллим,
Тугум-ханныгым да суох.
Түргэнтэн түргэнник,
Иэдээнтэн иэдээнник
Кэлэ тардыый!
771. Аҕыс тутум аалай солко сыһыахтаах
Ытык Субай удаҕан этэбин, – диир.
772. Абааһы кыыһа бу... бу кэлэн турар:
– Дьэ, билигин эйиигин мин билигин, мин сиэм, – диир. Айаҕын аппыт, һэттэ былас тимир ньалҕа тылын былыкка тиийэн хороҥнотор. Тыла уһуун баҕайы буола-буола, кылгыыр. Һэттэ эрэ былас буолбатах, отут да былас курдук. Куттаммыт киһи һанаатыгар оннук. Кини чуу- лаантан һулбу тахсан ылла. Тугу да гинэ иликтэр.
773. Онтон үрүҥ былыт үмүөрдээтэ,
Маҥан б... барааласта,
Эриэн былыт эргийдэ,
Хара былыт харыаллаата.
774. [Абааһы уола били айыы уола һаҥарар этэ. Кини хандалыта һуох]. Дьэ, абааһы уола икки, айыы уола икки охсуспутунан бардылар. Ол [тутуласпытынан ту... турдулар] тутуласпытынан бардылар.
775. Баа, үрүҥ былыт үмүөрдээтэ, маҥан барааллаата, эриэн былыт эргийдэ, хара былыт харыаллаата
[Утур отойүүт-арыы таммалаа] Һаҥа һаҥата:
776. – Айхалбын да айхал, айхал!
Айылыаппытын айылыат!
Намырбытыҥ намыр!
Дьаалы, дьаалы, дьаалыскан буоллун!
777. Муннугар төрөлөөх,
Моонньугар дьүөттээх,
Кэннигэр быттыыркалаах,
Кэтэҕэр үөннээх,
Сырбай татат,
Сыраҕаныа түүрү,
Дьиэрэҥкэй дьилбэх,
Дьоруо тобук,
Ньаалбаан туоһахта!
778. Бэркэ сэрэнэн-сэрбэнэн турууй!
Уу дьулайгыттан
Уллуҥаҕыҥ оройугар диэри
Көҥүлүнэн анньыыйкай былааҕынан,
Дьаалы дьаалытынан,
Таҥнарытын айыы атараата
Тааһынан быраҕар
Күнүм буолла.
779. Айыы аймаҕар тоҕо араабылаһаҕын,
Күн улууһугар тоҕо күөмчүлэһэҕин?
780. Айхалы, айхал, айхал,
Айылыаппын айылыанабын!
781. Били уонна амыр дьаалы-дьаалы дьаалыскай, кыырыкпын кыырык буоллум! – диир һаҥа баар.
782. Абааһы кыыһа төһө-хачча буолбата. Халбарыйан биэриэм дии һанаата.
783. Үөһэттэн кыһыл көмүс кылбачыйан иһэрин көрөн баран, халбарыйа һатаата да, төбөтө уу дьулайыттан уллуҥаҕар оройунан биирдэ тоҕо түһэн, абааһы кыыһа өлөн ньалчас гына түһэр.
784. Тыла төрдүнэн быһа ыстаммыта, кыһыл чиэрбэ буолан мөхсөн хаҥкылла һытар тумулга.
785. Кыһыл чиэрбэ буолан мөхсөн хаҥкылла һытарын били кыыс биир да һуох гына быһа баттаан, баттаан, баттаа’һэр, болотунан болоттоох.
786. Дьэ, охсуһан хаккылла тураллар баары уоллаах дьон.
787. Кини... кини өлөрүттэн өрүһүннэ, хааларыттан харыһынна.
788. Абааһытын кыыһын: «Ээ, күтүр өстөөҕү мин уоттуом!» – диэн били кыыс уоттаан кэбиһэр. Тумултан мас... маһы... уот дэлби оттунан уоттаан кэбиһэр.Оттуллары баҕас уоттаа’һэр.
789. «Һоо, абааһы алын айаҕыттан аастым, куоттум ээт. Аата һүгүн айаннаппатахтарын, һүрдээх эбит! Бу дьиэм һугас турар, ити көстөн турар, ол турар» дии һаныыр.
790. Абааһылаах айыы, дьэ, тэбис-тэҥнэр, хайаларын хайалара кыайыс...

Магнитофонная лента №4, сторона В (трек 8)
791. Дьэ, айаннаан [ахсын... нассанал] бу дайдыга кыыс сылгытын-ынаҕын кистэнэн турдаҕына, абааһытын кыыһа бу кэлэн турар. Абааһытын [кыыһын...] кыыһа кэлбитигэр, [эдьиийин ыҥырар, ыраа- ҕынан эдьиийин...] эдьиийин ыҥырар. Онно кэлэн, [төбөтүттэн төбөтүгэр диэри хайа быраҕан айа кыратык омуна оонньуу көр булаттыбын] былаҕынан быраҕан, өлөрөн кэбиһэр. Өлөрө’өстө да, һуох буолан хаалла. Онтон били гыыс:
– Һуу, уоттаах күдэнин уоттаан-күөстээн, күдэҥнээн-садаҥнаан баран, абааһы кыыһын алын айаҕыттан аастым, куоттум эбээт. Чэ, Алта Тумууһу икки киһи ханьыыр инибит... өйөнөр эбит. Ити уол дьоно хайдахтара буолла? Ону көрбүт киһи, – диэн көрүү көрүнэр. Турар.
792. Көрүү көрбүтэ:
– Кыптыый буутун туттаҕыттан кыһалҕаны билбэтэх, Кыргыһыыга мииннэр кырбый элэмэс аттаах Кыыс Кынныарыкы диэн дьахтар кэтэх оруҥҥа олорор эбит. [Онтон... бухатыыр эбит]. Бухатыыр киһи модьута эбит кини, хатын эбит. Кэтэҕин аһа киргиллэммит, онтон көҥүлүн аһа күөх бороҥ һылгы көмөҕөйүн түүтүн курдук күрэҥсийээри гиммит.
793. Онтон буоллаҕына, уҥа дикки ороҥҥо биир эр киһи олорор. Били [ким диэн киһилэрэ олорор диэн көрөр] «Орто халлаан уола Омуннаайы Бухатыыр диэн уоллара ити олордоҕо» [диэн оҕонньор], – диэн һаныыр. Кэтэх ороҥҥо кэккэлэһэ түһэн олорор эмиэ һүрдээх бухатыыр олорор эбит. Кый былыт аттаах Кый Кыйылааҥкы ити буолуоҕа диэн өйдүүр. Онтон үгэх орону көрө түспүтэ онньо һэмэй оҕонньордоохэмээхсин олороллор. Оччо кырдьа иликтэр. Биллириккэ биир киһи олорор. Элбэхтэр эбит ээ.
794. – Чэ, аны һөдүөккэҕэ биһиги бэриммэт буолбуппут. Өлөөрү гиннэҕинэ, илэрдэрин да ыҥырынар ини. Оттон илэрдэрин ыҥырбатаҕына мин да көмөлөһүөм.
795. Бу һылгыны, ынаҕы төрөтүөххэ, үөскэтиэххэ. Кини хас һыл-хонук охсуһара биллибэт, – диэн, ол-бу дикки көрүөлэммитэ.
796. Кини... кини олорор отуутуттан чугас, илиннэтэ хоту диэки, дьэ, ургуһунан унаарбыт, чэл мыраан чэлгийбит алаас сыһыы көстөр. «Тумул аннын алааһа бу турдаҕа, манна аһатыахха», – диэн, һылгы... һылгыларын-ынахтарын ыытан илдьэр, илиититтэн ыытан, аһатаыыталаа’һэр. Дьэ, ол аһаан хонойоллор. Бары бииргэ тураллар.
797. Уол ата охсуһуулаах дайды ол ойоҕоһугар һоҕотоҕун турар. Көрбөт. Ойуур хаххалыыр. Ону һылгылар дикки үүрэ’стэ. Оо, киирэн кулуннуу ууран, куобахтыы көтөн һылгыларга баран хаалла. Барда.
798. Уол буоллаҕына, охсуһууга манна һугас суох. Охсуһан-тэйиэккэлэһэн, тумулларын анныларыгар охсуспуттара көстөр, ити отууларыттан һугас этэ. Онтон тумул үрдүгэр таҕыстылар. Тыастара ньирги- йэн-ньаргыйан, ньэ, бууса ыраах эккирэһэн барар курдук буолаллар.
799. Били кыыс :
– Оо, [мааҕы бэйэлээх үтүө хаан уйабар... уйабынааҕар] бу отуу һырыытыгар утуйа түһүүһүбүн, – утуйуох һанаата улаханнык кэлбит, һытыах һанаата, лаппыйыах һанаата улаханнык кэлэн, отуу һырыытыгар олорон утуйа түһэр. Быычыкыйааннык утуйа түһэр. Утуйа түһэн уһуктар. Тыастара бууса ырааппыт. Утуйа түһэҥҥин, хас чаас, хас хонук утуйбута биллибэт. Онтон кини бухатыыр буолбатах үһү, элбэх хонук утуйбут.
800. Дьэ, кыыс отуу кырыытыгар һылльар. Хаамар, төттөрү чааста хаама, иттэллэ һылгыларын... һылгыларын тахсан көрүнэр, дьэ, аны. Хонон турдаҕын аҕай, элбэх хоннулар... элбэх хоннулар, элбэх ый, элбэх хонук буолла, тыастара ньиргийэн-ньаргыйан, аны тумулларын аһара үктээн арҕаа өттүгэр бардылар холобурдаах. Ырааттар ыраатан барда тыастара.
801. Чэ, оттон«ийэтин-аҕатын ыҥырыа, ийэтэ да улахан бухатыыр эбит, аҕата да улахан бухатыыр эбит» диэн, аны кыһаммат буола’алла кыыс. «Оо, мин дьиэм бу турар. Ити олорор хатыннаатар хатыным, то- йонноотор тойонум ноҥсоллоохтоон олорор. Ыраах эбит, үс һылынан тиийэр эбиппит аны даҕаны. Мин дьиэм бу турар дии. Ити тумул ынараа өттүгэр баар», - дии һаныыр. Дьиэтин б’урдук көрө түстэҕэ, дьиэтэ турар б’урдук. Хаа, онно һугас буолуо? Һин ыраах. Дьэ, кыыс олорор. Күннэр-дьыллар аастылар. Үс төгүрүк һыл буолла.
802. Үс төгүрүк һыл буолан... буолан баран, һаҥа һаҥата һаҥарар. Ыраах барбыттар:
– Кый былыт аттаах Кый Кыйылааҥкы ... Кыйылааҥкы уола,
Кынныарыкы, Кыыс Кынныарыкы бухатыыр
Устан төрөппүт уолан уола обургу дьаалы!
803. Дьэ, уолуйбахтыыр уол эбиккин,
Киһитийэр киһи эбиккин,
Этиҥ сааһыгар иҥэттэрбит эбиккин,
Төрөөбөккө һытаҥҥын төлкөлөппүт эбиккин,
Үөскээбэккэ һытаҥҥын,
Улааппахха һытаҥҥын уһуттарбыт эбиккин!
804. Ийэҥ
Аҕыс куотар-ааһар бөҕө албаһа,
Тоҕус куотар доҕуур омук үөрэҕэ,
Сэттэ дьиэс омук дьиэрэһэ
Эйиэхэ иҥмит эбит.
Эн имэҥирэн киирэн бардыҥ.
805. Мин,
Тимир киһи, тимирим дьаа... дьааҕынаата,
[Мас... алтан] Алтаным ахсаныйда,
Өлөр күнүм үтүрүйүстэ,
Хаалар күнүм хабырыста,
806. Ханна халбалдьытыам диэҥҥин, бачча буолан махалыстыҥ,
Тутуму чугутуом диэҥҥин бачча буолан чолоһуйдуҥ дуо?
Тохтоо, болҕой! Мин кэриэс тылбын кэпсиирбин кэрэхсии иһит,–диир абааһы.
807. Онтон:
– Дөссө кэриэс тыллаах баҕастаах,
Дөссө тохтобуллаах баҕастаах, – диэн, [уол] уор кылаана улааппыт уол, һылайбытын да билбэт, өлөрүн утуйарга уурбут, атыыр оҕус курдук, «бу аламай маҥан күнүм, бу тэмиэн күнүм хайа, бу күн кинэр?» –диэн ону өйдүүр... өйдүү биэрэр. Кырбаатар кырбаан киирэн барар.
808. Абааһы уола төлө ыһыктыбытын һитэ-көтө һылльан кырбыыр. Һитэ-көтө һылльан кырбыыр. Онтон хантыар даҕаны хайаабат. Куйахтара, тимир куйахтара дьиэҥэнийдилэр, онон-манан һытыйбыт һирэ, хаанын курдук хааннар һубуруһа һүүрэр буоллулар. Киниттэн даҕаны баай киһи үөрэтин һаҕа эти ойута тыытан ыла-ыла, айаҕар бэринэр абааһыта. Һырдык ыраас хаана һыыйа тыгар, иннинэн-кэннинэн тыгар буолбут.
809. Һэттэ һиринэн һириттэҕэс баастаммыт,
Аҕыс һиринэн алдьаныылаах буолбут,
Тоҕус һиринэн...
Уон һиринэн ойбон баастаммыт
Айыы уола,
Үрүҥ көмүс куйаҕа үрэй-һарай буолбут.
810. Абааһы уола эмиэ һүрдээх алльаммыт. Куйаҕа букатын һуох буолбут. Һытыйбыт сирэ, хаанын курдук хаана, дьэ, тыгыалыыр буоллулар иннинэн-кэннинэн барытынан. Абааһы [уола...] уолун били киһи: «Чэ, өттүгэр таһыйан [бу кыайан ... о... биһи өтөрдөөйү] охтуо һуох», – дии һанаан баран, кэтэххэ биэрэр.
811. Кэтэххэ биэрбитигэр алта мэйиитин биирдэ быһа таһыйан ыытар. Алта мэйиитин туруорбутунан быһа таһыйан ыыппыта, биир мэйии күллэрэстии-күллэрэстии,
Кустук курдук куугунуур,
Этиҥ курдук ньирилиир,
Аҕыс этиҥ буолан аймаһыйар,
Тоҥус этиҥ буолан дуораһыйар.
812. – Аны миигин һитиэм диэҥҥин һайыалаһа һоруйума. Аны үс төгүрүк һылым туолуутугар... туолуутугар, дьахтарыҥ тоҕус ыйыгар тиийэн, тоҕоһоҕо киирэн турдаҕына, холумтаныҥ оройунан күөрэйиэм. Оччоҕо илэ диэлийдэххитинэ, киһиргээр, киэбирээр, дэлбэрийээр!Миигин һитиэм диэн һайыалаһа һоруйума! – диир, биир һындыыс инньэ дии-дии, тус арҕаа бара турда.
813. Алта халлаан алта туспатыгар алта мэйиитэ барыта уот буолан барда. Онтон ол инньэ диэбит мэйиитин киһи һитиэ һуох. Ыраатта.
814. Били ол түүлээх оҕун төбөтүн үстэ һиллээн баран:
815. – Мин киһи буолар кэскиллээх,
Һаха буолар һалалталаах,
Урааҥхай буолар оҥоруулаах,
Уһун дьоллоох уол оҕо
Төрөөн-үөскээн һылльар буоллахпына, [түүлээх...] түүлээх оҕум [барахсан...] барахсан, һөдүөккэ, абааһы уолун
Аҕыс көтөр-ааһар бөҕө албанын алльат,
Тоҕус көтөр кубулҕатын,
Доҕуур омук үөрэҕин мөлтөт.
Уот кудулу муораҕа тиийэҥҥин умса һөрөөн түһэр!
Бу ийэ кутун онно иҥэр! – диир,
Диэн баран, үстэ һиллээн баран,
Ытан һургутар.
816. Оо, кустук курдук куугунуур,
Этиҥ курдук ньирилиир,
[Туоҕуй...] илиитин тыаһа тап-чачыр гинэн, этиҥ тыаһын курдук «ньар» гына түстэ.
817. Кустук уот бараан истэ. Тиийдэ быһыылаах. Ырааппыт. Тии- йэн баары уотун кытары баа уот кудулу муораҕа умса баран түстүлэр. Умса баран түстэ.
818. Онтон били [уол...] уол оҕун төбөтө куччугуйдук уоттаммыт, кэлэн уҥа илиитин бэлэһигэр һаайылла түстэ кэтэҕинэн. Инньэ диэбитэ. Онно һаайылла түстэ. Алта Тумус көхсө турар. Өлөн турар. Өлөн баран, охтубакка турар. Ириэнэх иэччэҕэр дылы батары түһэн турар.
819. Били киһи буоллаҕына, оо, [мэйиитин...] аны алта мэйиитин куотан,биэс мэйиитэ куотан хаалла быһыылаах буолбаат! Куотта, куотта. «Дьэ, абалаах! Биири эрэ өлөрдүм», - дии һаныыр, [һаныы-һаныы],
Һэттэ тиит мэйиитин тиһэ тардан,
Аҕыс тиит мэйиитин арааттыы тарта,
Тоҕус тиит мэйиитин туура тардан,
Булгу-халгы үктээн, кутаалаах кулун отууну оттон баран, онноууран кэбиһэр.
820. Ууран кэбиһэн, онтон, оо, мантыбыт этэ бүтүннүү чиэрбэ эбит. Түөрт уон түөрт ала моҕойдор, дьэ, ол-бу диэки “чыып-чаап” дии- дииллэр, һыссаллар, һүүрэллэр. Ону [туох...] батыйа төбөтүнэн иилэ- иилэ уокка быраҕан иһэр, быраҕан иһэр, быраҕан иһэр, быраҕан иһэр. Онтон һөп, [быраҕан...] быраҕан баары уол [уотун... уоту] утуйуутугар, биир дэ һуох гинэ куйахтыын баҕастыын ууллан бүтэн хаалар.
821. Ону буоллаҕына, бу һилиргэхтээх, атын һилиргэҕин һиҥнэри тардан ылан, байҕалга киллэрэн буллур-баллыр булаан, ытыйан буллугуратаа’һэр.
822. «Ээ, күллэри көтүттүм ээт. Чэ, аҕыйах хонукка абааһы алып айаҕыттан аастым-куоттум быһыылаах. Чэ, оттон аны ити биэс мэйии кэлэрэ баар», - дии һаныыр.
823. Һалла-һанньирээн баран, иннинэн-кэннинэн һырдык ыраас хаана һыыйа тыга-тыга, дьэ, отуутун дикки кэлэр.
824. Отуутун дикки кэлбитигэр, отуутун иннигэр босхо тумул курдук дьахтара уоту отто’ээспит. [Күө...] Күөһү күөстээн, ыыс тыйбанан олорор. Били киһи харгыйбыта халыан, утаппыта обун.
825. [Көнньүүлээх кымыс туохха бэлэм... отуу кырыытыгар]. Били кыыс һылгыларын ыан, кымыс оҥостор эбит. Хас эмэ һылы, [үс һыл] үс һыл то’о кымыһынан аһыыр, кэһии элбэх, кымыһынан аһыыр.
826. Онтон били уол кэлэн:
– Уу, кымыс оҥорбуккун дуу? – диир.
– Ээ, оҥорон.
827. – [Үс...] Мин [өрүү өлөссөннүм быһыы...] өлөөрү гинним быһыылаах. Һуу, Алта Тумус алын айаҕыттан аастым даҕаны, аны биэс мэйиитэ [кэлэр...] кэлэр. Биэс мэйиитэ ханна барта биллибэт. Биири эрэ өлөрдүм. Һаҥара-һаҥара барбыты өлөрдүм бу уот муораҕа. Умса баран түстэ, – диир.
828. – Ол уот муораҕа тиийдэ дуо? – диир.
– Тиийэн. Бу түүлээх оҕум төбөтө бу [уот... уот...] уот харыатабуолбут. Мин [туохпунан] этэр тылым эҕэһининэн төттөрү эргийэнкэллэ, ытыспар һаайылла түһээр диэбитим, бу ытыспар кэлэн һаайылла түстэ. Бу баар, – диэн уот һиэбит оҕун сототун хоонньуттан ыланбиэрэр, көрдөрөр.
– Ээх, – диир.
829. – Ээ, ол биэс мэйии кэлбэт. Биэс мэйии мэлийбиттэрэ, өлбүттэрэ. Мэлиппитим, хаан байҕалга тэбиэлээн, тэбиэлээн, ити үрэн кээс- питим. Онно тимирэ һыталлар, [аны...] аны кэлбэттэр. Өлбүттэрэ, һытыйбыттара.
830. – Ээх, – диэн, дьэ, үөрэр. – Һуу, абааһы алын айаҕыттан аастыбыт, куоттубут ээт, оҕолоор! – диэн, дьэ, били киһи,
Көнньүүлээх кымыйынан [күө...] кымыһынан
Күөмэйин оҥостон баран,
Саамылламмыт кымыһынан
Һанаатын тарҕаттан баран,
Һөҥ сүөҥэй|инэн| һүрэҕин һөрүүкэттэ,
Араҕас арыынан айаҕын сайҕанар;
Кэтит түөстээҕи кэдирги быһаллар,
Уһун ойоҕостооҕу умсары быһаллар,
Һуон һааллаахтарын тосту быһан нуоҕалдьыттылар.
831. – Манна хонон баран барыыһыбыт. Аны үс сыл дуу айан-ныырбыт буолуоҕа дии? Ол тохору утуйбахха хайаан айанныахпытыный? Бу утуйуом һанаам улаханнык кэллэ. Улахан һындааһыным һылайда. Дьэ, һытыах санаам кэллэ, һынньаныах һанаам кэллэ, – диир уол.
832. – Һуох, манна хайаан утуйуохпутунуй? Утуйбаппыт. Билигин мин эйиигин ытыспар үстэ һиллээн биһэн, имэрийэ охсоо’һиэм. Оччоҕо эн [урукку] маары кэлээри турарыҥ курдук буолуоҥ. Бардыбыт, бардыбыт. Манна хайа үчүгэй һиргэр олохсуйа һатаатыҥ? – диир кыыс.
833. Тыһыынчанан тыһыынча
Ахса биллибэт буолбут аҕыс уон атыыр үөрэ һылгылара,
Тоҕус уон хотуйар ынахтара һууммата биллибэт буолбут,
Төрөөбүттэр, үөскээбиттэр, үөдүйбүттэр, үүммүттэр һүрдээхтик. Һокуонунан да элбэх этилэр. Оннук буолбут. Дьэ, онтон баары тоҕус аты уол көтөллөнөн кэбиһэр, мааҕытын курдук.
834. Атын ата
Быа тиийбэт бытталаах,
Холуҥ тиийбэт хоҥнуолаах,
Хатыыс тиийбэт хаһалаах
Ат сылгыта буолбут.
835. [Уол буоллаҕына]Баары дьахтар буоллаҕына, били уолу дьилбэҕэр ууран баран, умса ууран баран, ытыһыгар үстэ һиллээн баран, имэрийэ охсоо’эспитигэр, дьиэтиттэн [кэлээри турар, мааҕы дьиэтиттэн кэлээри] бэйэтин дьиэтиттэн былыр кэлээри туран,
Үс оччо үлүгэрдээх,
Биэс оччо бэрт,
Уон оччо уохтаах,
Эрчимнээх уол оҕо буола’алла.
Иҥиирин тыаһа чип-чигинэс буолла.
Үс тутум үрдээтэ,
Үс тутум һоноото.
836. – Бай, бу тугун үчүгэйэй! Дьэ, аны дьиэбитигэр аа-дьуо тии- йииһибит. Утуйбута да, утуйуох һанаата да кэлбитэ һуох буола’албыт. Һылайбыта да һуох, харгыйбыта да һуох, туга да һуох. [Күүһэ буоллар... мии] Уол... дьиэтиттэн кини дьахтар ыла бараары олорунааҕар уон оччо ордук буолан баран [уох үрдээччинэн].
837. Дьэ, уол ол аттанан баран, [бастаан баран эрдэҕинэ, аттанан баран] долгулдьута хаамтарар кыыс кэнниттэн барар.
838. Айаннатан дьалкыттылар, дьэ. Айаннатан дьалкытаан иһэллэр, онтон үс төгүрүк һыла буолта буолуо.
839. Биир үрдүк тумулга таҕыстылар. Киэҥ бэйэлээх ыллыкка кэллилэр. Онтон [өҥөйөн көртө... көртө] кыыс өҥөйөн көрөр. Ол тумултан өҥөйөн көрбүтүгэр –
Хара ыарҕалара хара ыарҕаҕа [һы...
Хара ыарҕалара ха...]
Хабырыһа үүнэр эбит дуу, дии һанаабыта –
Хара [һыл...] сүөһү хабырыһа хааман эрэллэр,
«Үрүҥ талахтар үөрдүһэ үүнэр һирдэрэ эбит дуу», һанаабытар –
Үрүҥ сүөһүлэрэ үтүрүһэ хааман эрэллэр.
840. Сыһыыннан кэмнэммэт һыпсай һиэллээхтэр,
Хонууннан кэмнэммэт хороҕор муостаахтар,
Хойуу үөһэҕэй түүлээхтэр,
Хонууга буоллаҕына, ынах толору буолбут,
Сыһыыга буоллаҕына, һылгы толору буолбут.
841. Дьэ, дьиэ-уот килэйэн-халайан көстүбүт.
«Мин ийэм-аҕам [дьиэтэ...] дьиэтин курдук дьиэ һуох буолуо», – дии һанаабыта, һанаатыгар кини ийэтин-аҕатын дьиэтинээҕэр буусэ чэмчэҕэргэ, чэгиэҥҥэ дили, тэлгэһэлээх чигдилэрэ чэлгиллийэн көһүннэ, [тус...] томтордоро, тусаһалара буоллаҕына долгулльуйан көһүннэ.
842. Аата,
Уйгуһуна унаарбытын,
Һибэккитэ һиппитин,
Чааҕырданан чамчайбытын!
«Дьэ, бу баар эбит! Үчүгэй һирдээх эбит, бу уол!»дии һаныыр.
843. Дьэ, [кэлэн... кэлэн] дал айаҕар кэлэн түспүттэригэр, һылгылар һылгы диэки һырыстылар, кистии кистиилэр, ынахтар ынах диэки хонуу диэки доодороксуйдулар. Тойон тойболлукса оҕус анараа тойон тойболлукса оҕустуун утарыта көрсүһэ түстүлэр. Уураһан көрбүт курдук буоллулар, хайалара даҕаны харсыбатылар. Ый ыналыҥса ынахтар ыналдьыһан тиийэннэр ыксалаһан көрдүлэр, хайалара даҕаны кынчыахтаһа һоруйбатылар. Ынахтар бары биир кууча буоллулар, һылгылар бары биир кууча буоллулар. Хаан дьаралык атыырдар көрүстүлэр даҕаны, хайаларын хайалара тэппэтэ даҕаны, ытырбата даҕаны, һаҥарбатылар даҕаны; биир буолан хааллылар. Күн көйбөр биэлэр көйбөлдьүһэн тиийэннэр эмиэ көрсүстүлэр даҕаны, ким даҕаны кыһаммат. Һылгы һылгыга буланна, ынах ынахха буланна.
844. Бастакы һэргэҕэ уол балтаччы атын баайа’һэн баран, дьэ, аттарын, дьэ, ындыытын түһэринэ-түһэринэ ырычаахтат. Биир да киһи һуох таһырдьа.
845. Онтон, дьэ, дьиэҕэ кэлэн киирэллэр. Кини оруна уҥа дикки [уон орун. Онтон... ээ] билириккэ биэс орун, билириктэн биир оруна кини оруна баар буолааччы. Дьэ, онто оҥоһуллубутунан утуйбутун курдук һытар. Ээ, кэтэҕирии ороҥҥо ийэлээх аҕата олороллор, [уҥа дикки...] уҥа дикки [ким олорор...] Омуннаайы Бухатыыр дьахтарыныын олороллор. [Билириккэ... билириккэ биир...] Билириккэ дьахтардаах уол олорор. Үгэх ороҥҥо эһэлээх эбэтэ, эмэҥсийбит эрэ. Эдэрдэр олороллор. Дьэ, үөрүү-көтүү үксүөтэ бу.
846. Баары уол:
«Көҕөрбүтүм буолуо», - дии-дии, үгүрүөлүү-үгүрүөлүү,
Утах далай уутун көҥүрүөттэ анньынна,
«Хараарбытым буолуо», - дии-дии, часкыйа-часкыйа,
Хара далай уутунан хастырыта анньынна.
847. – Мин мантан хайа күн бардахпыттан, бу айаммар һир ортотуттан бэттэх үчүгэйдик кэллим. Уонна барыта охсуһууга һырыттым. Ол иһин бу [көл...] киртийбитим буолуо диэн һуунабын, – диир.
848. – Ээх, ээх, – дииллэр.
[Онтон...] Онтон
Һаамалламмыт кымыһынан һанааларын тарҕаттылар,
Көөнньөрүүлээх кымыһынан күөмэйдэрин оҥоһуннулар,
Араҕас арыынан айахтарын һайҕаннылар,
849. Кэтит түөстээҕи кэдирги быстылар,
Уһун ойоҕостооҕу умсары быстылар,
Һуон һааллааҕы тосту нуоҕаччы быһан нуоҕалльыттылар.
850. Били уон киһи этилэр. Бу икки кийииттиин уон икки буоллулар. Дьэ, оҕонньордоох эмээхсин... [ойньордоох эмээхсин] охтон тура- тура мөҥсөллөр. Уҥан түһэн тураллар, үөрэн.
851. – Бу хайдах бу биһиги маннык буоллубут?! Аата үчүгэйин! Оҕобут барахсан барбытынааҕар үс тутум үрдээбит, үс тутум һонообут, баараҕадыйбыт. Уол оҕо, эр киһи буолбут Күннээйи! – дииллэр. Аҕатынааҕар куччугуй барбыта, билигин аҕатын көп ааны куотар буолбут Кыйылааҥкыны.
Дьэ, оннук, дьэ, аһаан-сиэн, оонньоон-күлэн, бэлэстэтэн, дьэ, олордохторо.
852. Онтон ба’ан, дьэ, ол, утуйаллара уолдьаһан,
Киэһээ аҕалара кэлэн,
Утуйан хаалаллар эмиэ һэттэ нэдиэлэ хонугун тохору.
853. Оҕонньор үөрүүтүттэн утуйан-утуйан турда. Һассыарда ким кимин иннинэ таһырдьа ыстанна.
«Аа, сыһыыга һылгыбыт элбээбитэ,
[Хотоҥҥо...] Хонууга ынахпыт элбээбитэ», - диэн бээһээ киэһэ өйдөөн, онтун көрүнүөм, көрүөм мин, диэн таһырдьа ыстанар.
854. Таһырдьа ыстаммыта дуо, доҕоор!
[Тус арҕааттан...] Тус арҕааттан, дьэ,
Арҕааттан айах аппыт,
Хотуттан кулгаах хоройбут,
Илинтэн илбис хамнаабыт,
Һоҕурууттан һордоҥ [күөрэйбит...] күөрэйбит.
855. Һөдүөкэ бүппүтэ буолуо диэбиттэрэ дуо?! Урукку диэн баар буолуо дуо? Уон оччо уохтаах эрчимнээх, ордук модут болоһо түһэн турар. Тыстаах баттахтаах эһэ тириитин курдук, даҥ хара былыттар тус арҕааттан өрүкүйэ-өрүкүйэ үөрүкүйэн тахсыбыттар. Балаҕан холлоҕоһун курдук уоттар быһытта-быһытта түһэн эрэллэр.
856. Кыраамайын кыыннаах [һаҕа...] быһаҕын һаҕа
Кырыа хаардар кыыдамнаабыттар,
Болчоҥнуур ойуун мойньоох мэйиитин һаҕа
Буус толооннор таҥнары талбааттаабыттар.
857. Мааҕы утуйбуттарыттан бээһээ киэһэ утуйбуттарын курдук, ол да хата үлдьү кэлбит быһыылаах. Хаххай кыыл тыҥыраҕа хатаммат хаптаһын тоҥото бу халыйан кэлбит.
858. Һылгы-ынах кырдьаҕаһа үөт төрдө харата буолаары өккөйө тоҥмуттар,
Толугурдаах торбостор токкуйа тоҥмуттар,
Тааҕылаах ыбаһалар таккыйа [тоҥмуттар...] тоҥмуттар.
859. Сыһыыга бии-иир да һылгы һуох,
Хонууга биир да ынах һуох.
860. Һылгылара кистэһэ-кистэһэллэр, илин дикки ол-бу тумул [кырыы... тумул тугунан...] тэллэҕинэн һүүрэн эрэллэр. Һылгылар, ынахтар буолла’ына эмиэ тумул аннын диккинэн, онон-манан быллаар быыһы-нан маҥыраһа-маҥыраһа, һүүрэн эрэллэр илин дикки.
861. – Дьэ, бу... [бу бараммат...] бараммат-хороммот һөдүөкэ эмиэ баар буолбуттар, эмиэ һиэхситтэр эмиэ һэргэҥнээбиттэр! Бу, дьэ, ол эрээри биһи элбэхпит. Барыбытын кыргыбат инилэр. Оо, бу баҕайылары эппит киһи, – диэн, ииктээбэккэ да, хайаабакка даҕаны, иһирдьэ ыстанан киирэр. Оҕонньор этэр:
862. – Доҕоттоор!
Арҕааттан абааһы бөҕө арбаҥнаан эрэр,
Һиэхситтэр һэргэҥнээн эрэллэр.
863. Орто халлаан уола Омуннаайы Бухатыыр!
Уҥматах буоллаххына, уһугун,
Өлбөтөх буоллаххына, өгүй!
864. [Сылгы...] Сыһыыга биир да һылгы һуох буолбут,
Хонууга биир даҕаны ынах һуох буолбут,
Хороҕор муостаах һуох буолбут.
Түргэнник таҕыс!
865. Бу биһигини кэлэн дьиэбитин хайа тардыахтара. Һөдүөкэ һүрдээх бэгийэр бэрдэ, хоһоллой хорсуна, [дьэ] дьэ, бу кэлбит.
– Урут [“баар, баар” диир этигит] “бүттэ” диэбиккит бүппэтэх, – диир, {ырыаннан этэр буо кини.}
866. Онуоха баары ким буолла’ына уҥа, дикки уон орун бастыҥар утуйа сытар Омуннаайы Бухатыыр сыҥаһа кырыытыттан тэбинэ түһэр, һир ортотугар үктэнэр, модьоҕо тас өттүгэр баар буола түһэр. Бастакы һэргэттэн өйөнөн байааттан турар.
867. Оо, дьэ һэттэ харыс хаар һириэдиччи түһэн кээспит! Бургунас ынах [муоһа...] муоһа эрэ көстөр буолбут. Дьэ, муналыйан турар. Муналыйбыт, дьэ. Быргыччыйбыт, быдылыйбыт.
868. Ээ, дьэ,арҕаа дикки били киһи [көрө түһэ...] андааран көрө түстэ. Арҕаа дикки андааран көрө түспүтүгэр, түспүтэ –
Хаҥкылльар хайылыада хара маҥаас аттаах,
Аҕыс атахтаах тимир нахаатта һыарҕалаах,
Тимир хоруоп тиэйиилээх,
Адьырай атамаана,
Билдийэр бэрдэ,
Хоһоллой хорсуна
Дьэ, бу иһэр!
[Тимир...] Тимир өргөнүнэн тэһииннэнэ’эспит,
Атын таҥнары мииннэн’ҥээспит.
869. Төһө-хачча буолуоҕай?! Дал айаҕар баар буола түстэ. [Аанын] Дал айаҕар [кэлэр...] кэлиэх-кэлимиэх буолан иһэн, ата кэннинэн тиийэн олоро һылльар. Ыыра киирбэт, далга киирбэт. Һугаһаабат олох. Олох һугаһаабат. Ону дэлби тардан-тардан аҕалан, дал айаҕар [баайан кэбиһ...] баайан кэбиһэр. Дал айаҕар аҕалан баайан’ҥээстэ, ол гынан баран [үс мас...] баары атын үрдүгэр эрэбэдэйдээх. Ол эрэбэдэйин ньылбы тардан ылла.
870. Тимир хоруоп тиэйиилээх, үс атыгар тимир нахаатта һыарҕалаах атын төлөрүппэккэ даҕаны, баайан кэбиһэн баран, [үс маска...] үс бэчээтинэй үрдүктээх үүт олбуору баары һөдүөкэ ата иҥэһэ тэбэринэн куотар. [Ону...] Ону үрдүнэн ойон һөдүөкэ уола [эрэбэдэйин эминэхтэммитинэн] тобуус-толору эрэбэдэйин эминэхтэммитинэн айыы уолугар ыстанан кэлэр.
871. Ыстанан кэлэн, үс хардыы курдук хаалбытын кэннинэ, дьэ, эрэбэдэйин хостонор. Эрэбэдэйин һүөрэр, һаҥарбахха. Эрэбэдэйин һүөрэн, тый һылгы |һаҕа| биир хара көмүс тэриэккэни айыы уолун дикки ууран кэбиһэр, Омуннаайы дикки. Оҕонньордуҥу уол буоллаҕа аны. Оччо оҕонньору була илик, ол да буоллар. Биир тэриэккэни бэйэтин дикки уурунан кэбиһэр.
872. Ол гынан баран,
Тый һылгы һаҕа тыймыыт хаппытын,
Бургунас ынах һаҕа моҕой хаппытын,
Тиһэҥэ һылгы һаҕа чиэрбэ хаппытын,
Хобордоох һаҕа хомурдуос хаппытын,
Моттуоска һаҕа моҕой хаппытын,
[Дьэ, тэриэккэ ...]
Ат һылгы һаҕа алчах хаппытын,
Хаппыт баҕайыны
Икки тэриэлкэҕэ өргөһөлүү уурар.
873. Наһаа өргөһөлүү толору уурда. Эрэбэдэйэ иччитэх буолуон тохору, дьэ, хостоото да хостоото, хостоото да хостоото. Уурда да уурда, уурда да уурда. Хара көмүс биилкэни биири бэйэтин дикки тардын’ээстэ, биири ити киһи дикки тардан кэбистэ.
874. Ол гынан баран сиэбин [хостонон...] хостонно, сиэбиттэн бу курдук кыһыл көмүс табытыаркатын таах тардан таҕаарда, ньылбы тардан ылла, онтон «тап» гына таптайда, «топ» гына тоҥсуйда. Ол гынан баран арыйар. Арыйар. Һэттэ кытарах дьахтар иигинэн көнньөрөн оҥорбут дьаарай көмүс табытыаркатын ылан муннугар анньыталыыр.
875. Муннуга анньыммытыгар, һыҥсырыммытыгар били киһи аһыыргатан «ардьас» гына түстэ:
Һэттэ илии дьэбиннээх иэдэһэ
Тэриэлкэ һаҕа дэлбэритэ ыстанан хаар үрдүгэр түстүлэр.
876. Кырыыргатан «кырдьас» гына түстэ:
Тоҕус илии хохтоох ньуура
Хобордоох-хобордоох һаҕа хоҥнорыта ыстанан түстүлэр.
877. Дьэ, [ол] ол гынан баран,һатаан [үүммэтэх...] үүммэтэх Аарбыйа уус һатаан охсубатах аарбыйатын курдук онно-манна абына-табына аһыылардаах эбит. Ытырдан хаҥсырыммытыгар, икки һур кырынааһы тамылыттан таҥнары ыйаата туппут курдук? һыыҥа һубурус-һубурус гиммитин, һытыйбыт хаптанньа мэйиитин туулунан туора-маары һалбыныталаан кэбиһэр.
878. Туора-маараһалбынатал’ээһэн баран, дьэ, [һамаҕын... һоҕ...] һүүһүн хаба ортотугар һоҕотох биир харахтаах, түөһүн хаба ортотугар һоҕотох биир илиилээх, һамаҕын төбөтүгэр һоҕотох биир һуодьар атахтаах.
879. Һэттэ бууттаах һилээхтэ бэргэһэни төбөтүн оройугар һэттэччи уурунан кээспитин, һатаан үүммэтэх үрэй иирэтин курдук тимир тэминньик баттаҕа үс тутум өрө хоппоччу тэбэ һылльар мэйиититтэн. Оттон биэс бууттаах бэристээҥки үтүлүгү бэгэччэҕэр бэлтэччи анньын’ээспит. Отут бууттаах дьороной олооччуну һототугар дьороччу анньын’ээспит һоҕотох атахтаах, һамаҕын туорайыгар һоҕотох биир атахтаах.
880. – Алаата!
Тойонноотор кынныһаҕым,
881. [Мин эйиги] тоҕус киһи уйан турбат дьоллоох дорооботун тутаахтаа, тутаахтаа!
Саххалыыннан,
Уурчалыыннан дыраастый,
Омуктууннан доҕор-атас,
Биһигиннэн дьүөкээбилим
Буолууйдун, буолууйдун!
882. Аан бастаан күнүс
Аан ийэ дойдубуттан аттанан,
Эттээх аты мииннэммин эммэнитэн,
Эмис өйүөнү сиэммин,
Сыалаах аты мииннэммин
Сыылыырҕатан кэллэхпинэ,
Орто халлаан уола
Улуу тураҕас аттаах
Омуннаайы Бухатыыр биир кыыс оҕолоох үһү диэн истэр этим.
883. Ону да хоойго сытар холоонноох доҕор холобурдуу,
Тэллэххэ сытар тэҥнээх доҕор тэриниэм,
Кэргэн-ойох ылыам
диэн кэлэн турар киһибиэн!
884. Алын өлүү анарааҕы өртүттэн,
Бэтиҥ өлүү бэтэрээҕи өртүттэн,
Улаҕата биллибэт уот кудулу муора улаҕаҥ өртүн
Тоҕус чуолҕан хайаҕастаах турук хайа иһигэр
Дурдаланан үөскээбитим,
Сэттэ сириттэҕэс иннэрдээх хайа иһигэр
Харпахтанан үөскээбитим.
885. Кинээстэрэ силлэн түһэн хаалан,
Кинээскэ быыбардаабыттара,
Тойонноро тостон түһэн хаалан,
Тойоҥҥо булбуттара,
Ыраахтааҕылара ыллан түһэн хаалан,
Ыраахтааҕыга булбуттара миигин.
886. Нойоонук, нойоонук,
Намыр-намыр, наҥыл-наҥыл буолуҥ!
887. Уулуннум мин омук киһи бастыҥа маанылааҕа буоллаҕым, ыраахтааҕылара буоллаҕым. Алларааҕы дайды ыраахтааҕыта буолабын мин. Үс сүүстэн тахса киһи хамаардалаахпын, хамныыра-харамайа аҕыс сүүс анарааҕы өттүнэн буолуоҕа.
888. Бэйэм аатым
Ала кулун аттардаах
Аламарайданар Аан Туонай ойуун диэн.
Албан аатым оннук-оннук, нойоонук! – дии турар.
889. Ону, ээ, ону:
– Биэрэргин-биэрбэккин эт, – диир.
/Ити быһан кээстим мин/
– Сөбүлүүргүн-сүөдүргүүргүн, биэрэргин-биэрбэккин этэ турдаҕыҥ! Далбый-далбый, намыр-намыр буоллун! – диир. – Кыыһырыма, – диир.
890. Били биһи киһибит буоллаҕына,
Киил мас курдук кинэччи таттарда,
Хаппыт мас курдук ханаччы таттарда,
Үөл мас курдук ыначчы таттарда.
891. «Кыйылааҥкы кыыһа былыр үйэҕэ эргэ барбыта. Мин кыыһым буоллаҕына, эргэ барбакка олорор. Ол иһин ити бу кыдьыгыран кэллэхтэрэ. Барбыта эбитэ буоллар, кэлиэ һуоҕа этэ буоллаҕа», – дии һаныы түһэр. Дьэ, били киһи уор кылаана улаатар.
892. – Дьэ,биэрбэппин! – диир. – Тылбынан этэбин. Абааһы арҕаа хоту дойду кугас һылгылаах кыргыттары куо чомчойдоох удаҕаттары туох хомуйан һиэбитин кэннинэ, туох буолаҥҥын кэлэн тураҕын? Ол аҕыс сүүс киһиттэн ол аналлааҕыҥ суох дуо?
893. Абааһы абааһыга бараалаах,
Айыы айыыга дьүөрэлээх!
894. Босоолгун болбуоттанан,
Ыккын һирдьиттэнэҥҥин,
Дьаабалгын арыаһыйданаҥҥын,
Бу тэмиэн күнүҥ үтүөтүн,
Тэргэн ыйыҥ һаҥатын
Үдүгүн-бадыгын өйдүүр-һаныыр эрдэххинэ, төннө дьүгэлийэ турууй,
Кэлбит һуолуҥ устун кэбэлийэ тур! Тур! – диир.
895. –Халыҥ тириигин хайытыам,
Хара хааҥҥын таҕаарыам,
Дьоллоох хааҥҥын тоҕуом!
896. Бу дайды
Эриэн ытын элэҕэ оҥоруом,
Күөрт ытын күлүүтэ оҥоруом,
Көмүс уҥуоххун көмүөлгэ көтөхтөрүөм,
Алтан уҥуоххун...,
Чэгиэн уҥуоххун дьэбэрэҕэ тэпсиэм,
Кылгас уҥуоххун кыдьымахха кытарыам, – диир.
897. Ону буоллаҕына, һөдүөкэ уола буоллаҕына, дьилбэҕин охсуна-охсуна иннинэн-кэннинэн тэйиэлии-тэйиэлии:
898. – Тот киһи оҕото дохсун,
Тот киһи дохсун,
Баай киһи бардам.
Тоҥуйуҥ үрдүгэр туртайа уойбутуҥ туһата һуох буолуоҕа!
Кытытыҥ кымыһа кыртайа уойбутуҥ [туох...] туох да буолуо һуоҕа!
899. Мин кыайыам да хотуом! Аҕыс сүүстэн тахса киһи эн ардьаалы, ардьаалы-дьаала эниэнэ, бэрт буоллар, уонча эрэ буолуоххут. Онно кырдьаҕас оҕонньор, кырдьаҕас эмээхсин баар буолуо, кыра оҕо баар буолуо. Ол диэн [миэхэ...] туохха-туохха кыһаныахпыный? Мин онно [бы...] кыһаммаппын. Мин һин биир кыайыам! Эйиигин кыайабын!
900. Айыы киһи буоллаҕына, улуу халлааны улаҕатынан охсуллар, уһун дьуруо батыйатынан абааһы уолун төбөтүн үстүн түһэрэр. Төбөтүн үстүн түһэрэр, төбөтүнэн хайа таһыйан ыытыам диэн. Төбөтүн үстүн түһэрбитин тоҥ һиргэ тоҕус һиринэн булгу таттарааһэр, аһары көтөн биэрэн.
901. Онтон [айыы...] абааһы уола һэттэ һиринэн дьэбин һиэбит дьэбиннээх күөл иһинэн билигин төбөтүн устун түһэрбитигэр һыыһа аһара көтөн биэрэн, һиргэ һэттэ һиринэн дьэбин һиэбитинэн тосту олорон хаалар. Онтон кэннилэринэн илгэн’ҥээстилэр, далларын, үүт олбуордарын, баары бэйэлээх үүт олбуордарын биир туспатын тоҕу көтөн, туманнаан таҕыстылар.
902. Абааһы уолун атын тоҕо кэһэн туманнаан, үлдьү өлөрөн, һыарҕатын биир да һуох гына кумаахтаан, ол айах диэкинэн тоҕо көтөн тахсыбыттар эбит. Аттыын, һыарҕалыын бу дайдыга алльанан, өлөн, охтон түһэн хаалла. Ата охтон түһэн хаалла, өлөн хаалла, быһа кэһэн бардылар. Ириэнэх иэччэхтэргэ, тоҥ һиргэ тобуктарын ньоҕоролоон, арҕаа дикки киирэннэр тэйиэлэһэ турдулар. Арҕаа диэки айаҕынан кэлбитэ. Арҕаа диэки айаҕынан тоҕо көтөн, туманнаан тахсан бардылар. Күндүргэтэбин. «Эһи дикки хайыыгыт?» - диэбитэ.
/Ону эмиэ умнаа’спитим/
903. Баары дьоннорум, дьэ, утуйан оҥторон, утуйан уолан, оҥторон буолуо дуо, утуйан уолан, дьэ, уһугуннулар. Ый орулуур отут хонугун тухары утуйан-утуйан баран, чыычча бары ааҥҥыраһан турдулар. Хаар хараарбыт, күн көстүбүт. Һэттэ харыс хаардара ууллан эрэр. Дөссө бүтэ илик.
904. Арҕаа дикки көрө түспүттэрэ, аан балаһа тыыннара арыыт да аргыстаах уот тыла һирдьиттэммит. Тыас да тыас, дьаабы да дьаабы буолбут арҕаа дикки.
Һэттэ уллуҥахтарын тыаһын уораана
Уоттаах этиҥ буолан уйуһуйбут,
Тиҥилэхтэрин тыаһын дибдиэнэ
Ньиргиэр этиҥ буолан ньириһийбит,
Аҕыс атахтарын тыаһа
Аҕыс этиҥ буолан айдаарбыт,
Тоҕус этиҥ буолан дьуораһыйбыт.
Дьэ, анарааҕы тыаны айаатаппыттар,
Бэтэрээҕи тыаны мэҥирэппиттэр,
Уҥуоргу тыаны орулаппыттар,
Киэҥ халлааны кэйбэлдьиппиттэр,
Орто дайыны һатараппыттар.
Баары кэһэн барбыт сирдэрэ туой кумах, буор буолбут. Дьэ, ыраах барбыттар тыастара, ол гынан баран.
905. Баары уолаттар орҕостон туран тахсаллар ол. Дьэ, Омуннаайы буоллаҕына ол урут былыыр-былыр охсуспутун охсуһа илик, дьэ, [охсуһа, дьэ, ол, дьэ, ол] бу кыыһын көмүскээн охсуһар. Охсуһан урбаччыйа турда.
906. [Үс...] Үс төгүрүк һыла туолан кэллэ. Үс төгүрүк һыла туолан кэлбитигэр үөһээ дайды һаҥа һаҥата һаҥарар. Отто дойдуну туой кумах гына тоҕо үктээн’ҥээстилэр. Өлүү уутун өрө үктээн таҕааралларыгар тиийдилэр. Онтон били дьон тохтооботтор, хайаан тохтуохтарай?
907. Эт киһи этэ эммэнийбэт,
Уҥуох киһи уҥуоҕа уйадыйбат,
Кыдьдьыаҕын тохору
Кыргыһыыга һылльыбатах
Киһи этэ кытаанах эбит.
908. Абааһы уолун атамаана,
Һөдүөкэ уолун һүрдээҕэ
[Һэттэ эмиэ...]
Тимиргэс тимирэ дьиэгинэйбэт,
Алтан алтана ахсаныйбат буолбут.
Тэбис-тэҥҥэ охсуһаллар, тэбис-тэҥҥэ:
909. – Су-буо!
Улуу тураҕас аттаах
Орто халлаан уола
Омуннаайы Бухатыыр!
910. Өрүү истэн сэргэҕэлии,
Көрө-бүдүүлүү,
Таба таайа дьаллыктыы
Турууй, турууй эрэ!
911. Алларааҕы дайды
Аҕыс атахтаах аан адьарай уола
Ала кулун аттаах
Аламарайдаан Аан Туонай ойуун,
Туох буолан кэлэҥҥин, охсуһа тураҕын? Тохтоо, болҕой эрэ! Уу дьулайгыттан уллуҥаҕын оройугар диэри хайа бырагыахтара билигин. Ол иннинэ дайдыгар бара тардыый. Суох буола тардыый, нойоон!
912. Итэҕэллээх илльиппин,
Тупсунньулаах суорумньубун,
Сатаан этэр сарыксыппын.
913. Айыы айыыга дьүөрэлээх,
Абааһы абааһыга бааралаах.
914. Туоххар кэлэн охсуһан
Чолойо тураҕын!
Тохтоо, болҕой түргэнник!
Көрөн баран чыпчылыйыах,
Истэн баран тэхтэрийиэх
Бэтэрээҕи өттүгэр бара тардар үһүгүн!
915. Отто халлаан уола
Омуннаайы Бухатыыр!
Харыһы халбарыйар,
Тутулу чугуйар үһүгүн!
916. Халлаан сындыыһа кэлэн тоҕо көтөн ааһыа, нойоон!
917. Бэйэм аатым Дьахтар Сарыксыта диэн буолабын! – диир һаҥа баар.
918. Онтон:
– Һөө, хайаан ол мин буруйум биир да һуох. Буруйум биир да һуох. Бу киһи буруйдаах. Буруйдаах киһини халбарый диигит дуу?
919. Мин
Айыы кыыһа артыаланан аҥаарыйар,
Күн кыыһа дьүөгэлэнэн күөгэлдьийэрим,
Ол эмиэ буруйум дуо?
920. [Бу...] Бу эрэ Орто халлаан уола Омуннаайы Бухатыыр курдук оҕолору төрөтүөм диэммин, ыла һатыыбын, ойох ыла һатыыбын бу кыыһы. Ону кыыһын биэрбэххэ, бэйэбин кыргар бу. Бу киһи буруй- даах! Мин буруйум һуох. Ону этэр һиргэр баран эт, – диир.
921. Ону туох да һуох, һэдип һуох.
922. Онтон үрүҥ былыт үмүөрүстэ,
Маҥан-маҥан барааласта,
Хара былыт харыаллаата,
Бытыр-бытыр үүт һамыыр таммалаата,
Түҥүр тыаһа лиҥкиниир,
Һаҥа һаҥата һаҥарар:
923. – Айхал, айхал, айхал! Айылыат!
Намырбын намыр буоллун!
Сүөбэлбин сүөбэл буоллун!
924. Ала кулун аттаах
Аламарайдаан Бухатыыр,
Һэрэн, Һэрбэн эрэ!
[Уйулар...]



Магнитофонная лента №5, сторона А (трек 9)
925. – Мин букатын буруйум суох. Бу Омуннаайыны аллара түһэриҥ! [Мин...] Мин кэргэн ылыам диэбитим, [туох...] дьахтар ыла кэлбитим буо’на, айыы кыыһа тыл аҥаарыйарын туох буруйдаах буолуомуй? Ээ, мин буруйум букатын һуох. Омуннаайы буруйдаах. Кыыһын биэрбэт, – диир.
926. Били киһини киһи буоллаҕына, төбөтүн оройуттан уллуҥаҕар өйөөн дуу, үөһэттэн уот кылбалдьыйан иһэр. Уот кылбалдьыйан иһэрин һөдүөкэ уола чугурус гына түһэр, бии Омуннаайыны төлө ыһыктан кэбиспитэ. Омуннаайы төлө ыһыкта’аһэн баран, үс хаамыы курдук кэннинэн тэйэн турар. Кинилэргэ үс хаамыы, биһиэхэ хас да былас.
927. Дьэ, абааһы уолун кэлэн, төбөтүн оройуттан уллуҥаҕар диэри хайа түһэн кэбиһэр. Һир дьөлө ыстанан хаалар. Абааһы уола Аллараа дайдыга «дырррр» гынан хаалар. Тураҕас боотур бу субу дьуоруйан, нуура-кута [дайдыты...] дайдытыгын алларааҕы өттүн буус чилэйигэр тиийэн, дууһата баарын тоҕо түһэн кэбиһэр. Онтон туох да булан ылбат эмиэ. Барда. Өллө!
928. Били кимол Омуннаайы кыыһа буоллаҕына эргэ барбакка олорон ити, Омуннаайыны өрө өрөлөһүннэрдэ... [ээ] {ону ити бу түргэнник бүтэрээрибин... бүтэрэбин}. Дьэ, дьиэтигэр кэллэ. Дьиэтигэр кэлбитигэр, бастакы һэргэҕэ биир ат баайыллан чырбалдьыйан турар. Бастакы һэргэҕэ баары биир ат баайыллан, чырбайан турар. Һиньилээх эрэбэдэй иилиниилээх, ыҥыырдаах, үүннээх ат бастакы һэргэҕэ баа- йыллан турар.
929. Дьиэҕэ көтөн түспүтэ, [уҥа дикки...] уҥа дикки [үһүс оруҥҥа...] төрдүс оруҥҥо биир киһи киирэн олорор. Омуннаайы Бухатыыр кыыһын, дьэ, ойох ыла кэлэн олорор.
/Тылбынан этэбин ини?/
Омуннаайы кыыһын ылыам диэн кэлэн олорор [киһи...] киһи һаманнык диэн һаҥара, һитинник диэн сэһэргии олорор, үтүлүктээх бэргэһэтин кохоҕо да ыйаабатах, [туохха] тутан олорор, бэргэһэтин тутан олорор, үтүлүгү тута олорор, ол гынан баран, һаҥалаах-иҥэлээх буола олорор. {Тылбынан этэбин}:
930. – Орто халлаан уола
Улуу тураҕас аттаах
Омуннаайы Бухатыыр,
931. Кыыстаах, оҕолоох үһүгүн. Онтугун мин кэргэн ылыам диэн кэлэн олорор киһибин. Ону туох дииргин [этэ...] этэ олордоҕуҥ дии, этэ олор! Һөбүлүүргүтүн-һүөдүргүүргүтүн, ийэтэ эмиэ, бу дьоннор – бары даҕаны этиҥ!
932. Мин
Айан киһитэ ахсаныйыам,
Һуол киһитэ ньонньоруйуом дуо?
Һөбүлээбэт буоллаххытына, барыам буоллаҕа дии.
Абааһы уолун курдук охсуһа һатаабаппын.
933. Бэйэм аатым
Күнүгэр күн түспэтэх көмүс хайыатын үөһэ
Көҥүл көҥүлүнэн көрүлүйэн үөскээбит,
Ый түспэтэх алтан хайыатын үрдүгэр
Дьаалы дьаалытынан таҥнарыйан үөскээбит
Күн Күөһэҥсэ бухатыыр диэммин,
934. Ый тойон, Күн хатын ылгын уолунабын, – диир били киһи.
Үөһэттэн түһэн сылльар [кэллим].
935. – Чэ,
Барар буоллаҕына,
Мөҥөн-сынньан туран ыытыахпыт суоҕа, ууратыахпыт суоҕа,
Барбат буоллаҕына,
Мөҥөн-һынньан туран ыытыахпыт суоҕа,
Ол кыыскытын киллэриҥ манна, хаҥас дикки, – дииллэр, диир аҕата.
936. Ийэтэ һаҥарбат. Ийэтэ кыыһа һуох. Байахтан, олорор. Онтон кыыс киирдэ. Аҕата буоллаҕына этэр:
937. – Тэгил сиртэн тэҥнээҕиҥ,
Хол һиртэн холооннооҕуҥ,
Баай һиртэн бараалааҕыҥ
Бу кэлэн олорор.
Бу һуруксуттар эйиэхэ һуруйбут киһилэрэ
[Бу...] бу кэлэн олорор.
Бу киһиэхэ бу бэйэлээх киһиэхэ барбатаххын,
Кимиэхэ бараары, барбаттаах, барардаах буолуоҥуй?
Кимиэхин, кими һөбүлээри,
Һөбүлүүрдээх, һүөдүргүүрдээх буолуоххунуй?
938. Ый тойон ылгын уола,
Күн түспэтэх көмүс хайыатын үрдүгэр
Көҥүл-көҥүлүнэн көрүлүйэн үөскээбит,
Ый түспэтэх алтан хайыатыгар
Дьаалы-дьаалынан таҥыарыйан үөскээбит
Күн Күөһэҥсэ бухатыыр диэн ааттаах-һуоллаах киһи, – дииллэр.
939. Онтон:
– Һөбө буоллун диэн анаатыгыт ини. Эһиги тылгытыттан-һанаа- ҕытыттан тахсардаах буолуом дуо? [Бар...] Бар диэтэххитинэ, барар инибин, – диир кыыстара.
940. Дьэ, онтонбили киһи [үтүлүктээх...] үтүлүктээх бэргэһэтин уһулунан, дьэ, һыгынньахтанан, дьэ, наһылайан, дьэ, оонньоон-күлэн, аһаан-сиэн олороллор ити.
941. Хонон туран баран бардахтара.
942. Дьэ, аҕабыт оннук диир:
– Һылгы-ынах букатын наадата һуох. Биһи халлааҥҥа көтөбүт – диэн кыыһын һулумахтыы ылан барда.
943. Уол да туга да һуох кэлбитэ, кыыс да туга да һуох барда. Кыыс аттаах барда. [Туох...] Уол аттаах бэйэтэ мииннэр аттаах кэлтэ уонна туох да һуох. Бардылар. Баран’ҥааллылар.
/Дьэ, ырыа бүтэһигин эрэ/
944. Тиҥ-тиҥинээн, таҥ-таҥынаан олорбуттар. Ол күнтэн бу күҥҥэ [диэри...] диэри [уон, ээ] тоҕус киһи. Ким кыыһа урут барбыт, Кыйы-лааҥкы кыыһа былыыр-былыр барбыт. Хайа киһиэхэ батта биллибэт. Бардаҕа дии.
945. Тиҥ-тиҥинээн, таҥ-таҥынаан ол күнтэн бу күҥҥэ дылы олороллор. О-ол буруолара ол унаара турар.

Дата размещения 15.06.2016








-


: . , . , 1, . 414
. : otdelolonho@mail.ru, yktfolk@mail.ru
: (4112)35-42-45;